Międzynarodowe prawo zabezpieczenia społecznego stanowi fundament dla ochrony praw jednostki w obliczu ryzyk socjalnych. Kluczową rolę w tym obszarze odgrywa Konwencja nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z 28 maja 1952 r., dotycząca minimalnych norm zabezpieczenia społecznego. Dokument ten, wraz z innymi traktatami międzynarodowymi, stanowi podstawę dla konstruowania podmiotowych praw do świadczeń z zabezpieczenia społecznego.
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, uchwalona 19 grudnia 2007 r., potwierdza prawo do zabezpieczenia społecznego i ochrony zdrowia osób zamieszkujących i legalnie przemieszczających się w granicach państw członkowskich UE. Prawo to jest postrzegane jako rewers prawa do zatrudnienia za godziwym wynagrodzeniem, w ramach tzw. "europejskiego modelu socjalnego". Koncepcja "guaranteed subistence/substiance assurée" zakłada, że świadczenia socjalne powinny gwarantować beneficjentom wystarczające środki i usługi, umożliwiające utrzymanie odpowiedniego standardu życia i zachowanie godności.
Urzeczywistnieniu tej idei służy traktowanie prawa do zabezpieczenia społecznego jako podstawowego prawa człowieka, chronionego przez Powszechną Deklarację Praw Człowieka (art. 22) oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych ONZ (art. 9). W Europie prawo do ochrony zdrowia, ubezpieczenia społecznego i pomocy społecznej gwarantują Europejska Karta Społeczna (1961 r.) i Zrewidowana Europejska Karta Społeczna (1996 r.).
Konwencja nr 102 MOP z 1952 r. wyznacza materialnoprawne standardy minimalnych uprawnień socjalnych. Jej postanowienia, wraz z Europejską konwencją o zabezpieczeniu społecznym z 1972 r. i Europejskimi kodeksami zabezpieczenia społecznego, tworzą ramy dla krajowych systemów zabezpieczenia społecznego.
Wyzwania dla systemów zabezpieczenia społecznego
Postępujący proces starzenia się społeczeństw europejskich i obniżenie liczby urodzeń wpływają na pogorszenie się sytuacji finansowej funduszy zabezpieczenia społecznego. Władze państw członkowskich UE zostały zmuszone do przeprowadzenia gruntownych reform, obejmujących m.in. wydłużenie okresu składek ubezpieczeniowych, podniesienie wieku emerytalnego, obniżenie wysokości świadczeń oraz wprowadzenie opłat za opiekę medyczną.
Zmiany ustrojowe w niektórych państwach członkowskich UE doprowadziły do zasadniczej zmiany wartości, od których zależało nabywanie uprawnień do świadczeń socjalnych. Przykładem jest ustawa z 2009 r. w Polsce, która nowelizowała przepisy ubezpieczeniowe służb mundurowych i cywilnych, obniżając podstawę wymiaru emerytury.
W końcu pierwszej dekady XXI wieku obserwujemy zmiany w organizacji społeczeństwa, gospodarki i państwa, co rodzi pytania o sposób, w jaki władze chronią bezpieczeństwo socjalne obywateli.
Normy międzynarodowego prawa zabezpieczenia społecznego a prawo krajowe
Traktaty międzynarodowe, w tym Konwencja nr 102 MOP, nie są normami "samowykonalnymi" (self-executing). Aby miały zastosowanie w krajowym porządku prawnym, muszą zostać wprowadzone za pośrednictwem właściwych przepisów wewnętrznych.
Instytucje międzynarodowe, takie jak ONZ czy MOP, monitorują przestrzeganie zobowiązań przez państwa członkowskie, ale nie posiadają kompetencji władczych. Z traktatów wynikają obowiązki dla państw w zakresie ustanowienia i utrzymania systemów zabezpieczenia społecznego oraz podejmowania działań na rzecz ich poprawy.
Niedopełnienie obowiązku wprowadzania zmian w systemach zabezpieczenia społecznego w stosunku do zmieniających się warunków może być podstawą do zarzutu o zaniedbanie przez państwo ochrony prawa do zabezpieczenia społecznego, uznawanego za podstawowe prawo człowieka.
Konstytucyjne gwarancje prawa do zabezpieczenia społecznego
W państwach członkowskich UE, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, bezpieczeństwo socjalne gwarantują ustawy zasadnicze. Konstytucje deklarują prawo do zabezpieczenia społecznego obywatelom lub wszystkim osobom zamieszkałym w danym państwie.
Konstytucje innych państw zobowiązują władze do zagwarantowania prawnej ochrony praw człowieka, promowania ochrony socjalnej lub gwarantują prawo do zabezpieczenia społecznego osobom niezdolnym do zabezpieczenia egzystencji.
Połączenie obowiązków instytucji państwowych z uprawnieniami deklarowanymi konstytucją, podkreślenie socjalnego charakteru państwa oraz uregulowanie kompetencji organów wymiaru sprawiedliwości sprawiają, że uprawnienia do świadczeń socjalnych nabierają charakteru praw podmiotowych.
W piśmiennictwie prawa zabezpieczenia społecznego wyodrębniono różne sposoby ochrony prawa do zabezpieczenia społecznego w konstytucjach państw członkowskich UE:
- Normy konstytucyjne traktowane jako wskazówki o charakterze politycznym.
- Konstytucje deklarujące prospołeczny charakter państwa.
- Konstytucje dokonujące podziału kompetencji w sprawach społecznych.
- Konstytucje gwarantujące ochronę prawną podstawowych praw człowieka - uprawnień społecznych.
Najskuteczniejszą ochronę prawną gwarantują konstytucje potwierdzające prawo osoby fizycznej do świadczeń z zabezpieczenia społecznego, pod warunkiem spełnienia wymogów krajowych przepisów. Ze względu na metodę zagwarantowania tego uprawnienia, konstytucje państw członkowskich UE można podzielić na dwie kategorie:
- Konstytucje przyznające osobom fizycznym prawo do zabezpieczenia społecznego (np. Czechy, Słowenia).
- Konstytucje nakładające na władze obowiązki dostarczenia świadczeń socjalnych gwarantujących ochronę wobec ryzyk społecznych określonych w Konwencji nr 102 MOP (np. Grecja, Holandia).
Konstytucja Czech wymienia ryzyka socjalne, przed którymi władza państwowa ma obowiązek chronić obywateli, w tym starość, niezdolność do pracy, utratę żywiciela oraz świadczenia z pomocy społecznej. Podobne gwarancje znajdują się w Konstytucji Słowenii i Konstytucji RP, które przyznają obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego w określonych sytuacjach życiowych.
Warto zaznaczyć, że wprowadzenie sformułowania o uprawnieniach do świadczeń z zabezpieczenia społecznego do ustawy zasadniczej nie zawsze oznacza możliwość dochodzenia tych świadczeń na drodze sądowej. W piśmiennictwie europejskiego prawa zabezpieczenia społecznego konstytucje te dzielone są na te, z których można wyprowadzić prawo podmiotowe do zabezpieczenia społecznego, oraz te, które gwarantują "pozorne" prawo do zabezpieczenia społecznego.
Przeważająca większość konstytucyjnych uregulowań zabezpieczenia społecznego ma charakter dyrektyw adresowanych do władz legislacyjnych i wykonawczych, wskazujących sposób prowadzenia polityki społecznej zgodnej z międzynarodowymi standardami ochrony praw socjalnych. Władze państw członkowskich stosujące się do wymogów EKS/ZEKS gwarantują osobom fizycznym dostateczną ochronę praw socjalnych.
Konwencja nr 102 MOP jest fundamentalnym dokumentem, który określa minimalne standardy zabezpieczenia społecznego, chroniąc jednostki przed różnymi ryzykami socjalnymi. Jej postanowienia, wspierane przez krajowe konstytucje i ustawodawstwo, stanowią kluczowy element budowania sprawiedliwego i bezpiecznego społecznie społeczeństwa.
tags: #konwencja #nr #102 #1952 #placa #minimalna