Badania lekarskie mają bardzo duże znaczenie w ocenie zdolności pracowników do pracy, a ich zakres nie kończy się na wstępnym orzeczeniu lekarskim. Każdy pracownik przed przystąpieniem do wykonywania swoich obowiązków musi przejść niezbędne badania lekarskie. Pracodawca jest obowiązkiem skierowania pracowników na badania lekarskie tzw. badania profilaktyczne zarówno przed przystąpieniem do pracy, jak i w trakcie trwania stosunku pracy. Dopuszczenie pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku może mieć poważne konsekwencje.
Rodzaje badań profilaktycznych
Badania pracowników dzielą się na wstępne, kontrolne, końcowe oraz okresowe. Wszystkie spośród nich są równie istotne. Celem badań profilaktycznych jest ustalenie zdolności zdrowotnej pracownika do wykonywania określonej pracy u danego pracodawcy. Na profilaktyczną opiekę lekarską, obowiązkowo zapewnianą przez pracodawcę, składają się badania:
- Wstępne - wykonywane przed rozpoczęciem pracy.
- Okresowe - wykonywane w terminach wskazanych przez lekarza medycyny pracy.
- Kontrolne - wykonywane przed dopuszczeniem do pracy pracownika, który z powodu choroby przebywał na zwolnieniu lekarskim powyżej 30 dni.
- Końcowe - wykonywane u pracowników zatrudnionych w warunkach narażenia na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi czynnikami lub po rozwiązaniu stosunku pracy.
Badania wstępne mają na celu potwierdzenie braku przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku. Pracownik otrzymuje orzeczenie lekarskie w dwóch egzemplarzach i jest zobowiązany do przekazania jednego z nich do pracodawcy. Ten ostatni powinien zweryfikować orzeczenie pod kątem oznaczonych przez lekarza przeciwwskazań do pracy, a także w kontekście ważności badania lekarskiego.
Badania okresowe - klucz do ciągłości zatrudnienia
Pracodawca musi skierować na wstępne badania lekarskie również aktualnego pracownika, który w związku ze zmianą stanowiska pracy będzie narażony na inne niż do tej pory czynniki niebezpieczne, szkodliwe lub uciążliwe. Pracodawca przed upływem terminu ważności orzeczenia lekarskiego powinien wystawić nowe skierowanie na okresowe badania lekarskie. Zlecenie badań okresowych pracowników należy do obowiązków pracodawców. To pracodawca musi weryfikować, czy wcześniej wykonane badania pozostają aktualne. Polecenie udania się na badanie okresowe musi zostać wydane pracownikowi. Konieczność udawania się na badania okresowe wynika z zakresu obowiązków pracownika, spośród których część może negatywnie wpływać na jego zdrowie.
Częstotliwość przeprowadzania badań okresowych jest różna dla każdego pracownika i zależy od stanu zdrowia oraz rodzaju zajmowanego stanowiska. O tym, jak często kierować pracowników na badania okresowe, decyduje lekarz. Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy okresowe i kontrolne badania lekarskie do pracy przeprowadzane są w miarę możliwości w godzinach pracy pracownika. Za czas niewykonania pracy w związku z przeprowadzonymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli musi dojechać na nie do innej miejscowości, przysługuje mu należność na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.
Badania okresowe powinny być wykonywane w godzinach pracy, chyba że nie jest to możliwe ze względu na harmonogram czasu pracy, czyli gdy praca jest wykonywana przykładowo jedynie w soboty i niedziele albo w porze nocnej. Pan Maciej Ambroziewicz, specjalista ds. BHP, współautor książek "Meritum BHP" i "Bezpieczeństwo i higiena pracy. Pytania i odpowiedzi", wyd. Wolters Kluwer, w komentarzu praktycznym "Tryb i zasady przeprowadzania badań lekarskich" wskazuje, że "praktyka polegająca na zlecaniu wykonywania badań okresowych w czasie wolnym od pracy, gdy możliwe jest wykonanie ich w godzinach pracy, narusza przepisy prawa pracy, w tym normy dotyczące prawa do 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego i 35 godzin odpoczynku tygodniowego". Nieprawidłowym zachowaniem jest również zwalnianie pracowników na badania z jednoczesnym zobowiązaniem odpracowania czasu poświęconego na ich wykonanie.
Pracodawca jest zobowiązany wysłać każdego pracownika na badania okresowe, jeżeli kończy się ich ważność wskazana na orzeczeniu lekarskim przez lekarza medycyny pracy. Jeżeli w zakładzie pracy pracownicy są szczególnie narażeni na działanie substancji rakotwórczych oraz pyłów zwłókniających, pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom badania okresowe lekarskie również po zaprzestaniu kontaktu z tymi substancjami lub pyłami oraz po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowany pracownik zwróci się do pracodawcy o skierowanie na takie badania.
Badania kontrolne - powrót do pracy po chorobie
Kontrolne badania lekarskie są wymagane, gdy pracownik wraca do pracy po dłuższej nieobecności spowodowanej chorobą. Jak wynika z art. 229 § 2 k.p., pracodawca ma obowiązek skierować wszystkich pracowników na badania okresowe w przypadku ich niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, jeżeli jest ona spowodowana chorobą. Badania kontrolne wykonuje się w celu sprawdzenia, czy stan zdrowia pracownika pozwala na jego dalsze wykonywanie pracy na dotychczasowym stanowisku. Podobnie jak w sytuacji wstępnych i okresowych badań lekarskich, pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez ważnych badań kontrolnych.
Pracownik, który w wyniku choroby był niezdolny do pracy dłużej niż 30 dni, musi zostać skierowany na kontrolne badania lekarskie. Odmowa może się wiązać z karą porządkową, a w ostateczności z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Z sankcjami musi liczyć się też pracodawca, który dopuści do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego. Zgodnie z art. 229 par. 2 ustawy Kodeks pracy, w przypadku niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą, pracownik podlega kontrolnym badaniom lekarskim. Kontrolne badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Pracownik zachowuje za ten czas prawo do wynagrodzenia.
Pracodawca, który ma wątpliwości co do stanu zdrowia pracownika, może skierować go na badania kontrolne. Wynika to z obowiązku odpowiedzialności za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. Art. 211 pkt. 5 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik jest bezwzględnie zobowiązany poddać badaniom kontrolnym i stosować się do wskazań lekarskich. Jest to jeden z podstawowych obowiązków pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Jego niedopełnienie stanowi podstawę do zastosowania kary porządkowej, o której mowa w art. 108 kp.
Skierowanie na badania lekarskie
Pracodawca wystawia skierowanie na badania lekarskie w 2 identycznych egzemplarzach. Pracownik otrzymuje dwa skierowania, jedno z nich musi przekazać placówce medycznej, drugie natomiast może zachować dla siebie. W skierowaniu na badania lekarskie pracodawca musi określić między innymi rodzaj oraz liczbę czynników niebezpiecznych, szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia. Aby prawidłowo określić te aspekty w kontekście danego zakładu pracy, warto skonsultować je wcześniej ze specjalistą ds. BHP. Na podstawie czynników wskazanych na skierowaniu, lekarz medycyny pracy przeprowadza badanie.
Wzór skierowania do wykonania profilaktycznych badań lekarskich określa załącznik nr 3a do rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30.05.1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. Przepisy nie określają wprost kto faktycznie wystawia skierowanie na badania. Wskazują jedynie, że badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę. W imieniu pracodawcy takimi sprawami zajmują się przeważnie pracownicy działów kadrowych. Wystawianie skierowań na badania profilaktyczne nie należy do obowiązków służby bhp.
Koszty badań i wynagrodzenie pracownika
Pracodawca ponosi koszt przeprowadzonych badań lekarskich do pracy. Pracodawca ponosi koszty zarówno badań profilaktycznych, jak i profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami niezbędnej z uwagi na warunki pracy. Dotyczy to również sytuacji, kiedy na badania wstępne kierowany jest kandydat do pracy, z którym ostatecznie nie zawarto umowy o pracę. Bez względu na to, kto rezygnuje z zatrudnienia, koszt badań wstępnych pokrywa zawsze pracodawca. Pracodawca nie może przerzucić kosztów badań profilaktycznych na pracownika nawet w przypadku, jeżeli zmuszony był, na skutek niewłaściwego postępowania pracownika, skierować go na badania okresowe w terminie wcześniejszym niż wskazany w orzeczeniu lekarskim.
Zgodnie z przepisami kodeksu pracy okresowe i kontrolne badania lekarskie do pracy przeprowadzane są w miarę możliwości w godzinach pracy pracownika. Za czas niewykonania pracy w związku z przeprowadzonymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli musi dojechać na nie do innej miejscowości, przysługuje mu należność na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych. W Kodeksie pracy nie istnieje żaden przepis, który decydowałby o tym, że pracownikowi w dniu wykonywania okresowych badań przysługuje dzień wolny. Co istotne, badania powinny być wykonywane w godzinach pracy. Jednak w świetle przepisów pracownik po wykonaniu badań powinien natychmiast powrócić na stanowisko pracy. Zdarza się, że badania okresowe, szczególnie w przypadku połączenia ich z badaniami specjalistycznymi są dość czasochłonne. W takim przypadku pracodawcy niekiedy dobrowolnie pozwalają zatrudnionym na całodniową nieobecność w pracy.
Badania okresowe w godzinach pracy
Konsekwencje braku badań lekarskich
Jeśli skończy się ważność badań lekarskich pracownika, a mimo tego zostanie on dopuszczony do pracy, będzie to wykroczeniem z Kodeksu Pracy. Takie wykroczenie grozi karą pieniężną w wysokości od 1 do 30 tysięcy złotych w sytuacji kontroli ze strony Państwowej Inspekcji Pracy. Pracodawcy, który dopuści do pracy pracownika bez aktualnych badań profilaktycznych, grozi grzywna w wysokości od 1 000 do 30 000 zł za naruszenie przepisów BHP oraz praw pracowniczych.
Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Badania te powinny być powtarzane: okresowo, w zależności od zaleceń lekarza medycyny pracy, a także w przypadkach wynikających z przepisów.
Regularne badania medycyny pracy pracowników są nie tylko obowiązkiem wynikającym z przepisów Kodeksu Pracy, ale przede wszystkim narzędziem ochrony zdrowia pracowników. Dlatego tak ważne jest bieżące kontrolowanie ważności badań lekarskich oraz kierowanie pracowników na ich odnowienie.
tags: #kiedy #pracodawca #powinien #skierowac #pracownika #na