Dionizy Feliks Czachowski herbu Korab, urodzony 5 kwietnia 1810 roku w Niedabylu, zasłynął jako jeden z najwybitniejszych dowódców powstania styczniowego. Jego niezwykłe cechy przywódcze, odwaga i głębokie zaangażowanie w walkę o wolność ojczyzny sprawiły, że jego postać na stałe wpisała się w historię Polski.
Rodzina Czachowskich wywodziła się ze starej szlachty mazowieckiej. Choć w przeszłości posiadali znaczące majątki, na początku XIX wieku rodzice Dionizego, Józef i Joanna z Krzyżanowskich, byli właścicielami jedynie Niedabyla i Starej Wsi w powiecie radomskim. Matka Dionizego była siostrą Justyny Krzyżanowskiej, matki Fryderyka Chopina, co czyniło kompozytora kuzynem Dionizego.
Wychowaniem młodego Dionizego zajęła się jego siostra Scholastyka po przedwczesnej śmierci rodziców. W 1831 roku poślubił Eufemię Kaliszównę. Po odziedziczeniu w 1839 roku majątku Worobijówka na Ukrainie, przeniósł się tam z rodziną. W Worobijówce urodziło się kilkoro jego dzieci. Po śmierci żony w 1849 roku, pod koniec 1860 roku Czachowski powrócił w rodzinne strony i osiedlił się w województwie sandomierskim.
Zaangażowanie w Walkę o Niepodległość
W okresie manifestacyjnym Dionizy Czachowski aktywnie działał w organizacji narodowej. Już 2 marca 1861 roku, na pogrzebie pięciu poległych w manifestacji politycznej w Warszawie, wystąpił jako delegat województwa sandomierskiego, nosząc na ramieniu kokardę narodową. Z tą kokardą zachowała się jego jedyna znana fotografia.
Po wybuchu powstania styczniowego, 22 stycznia 1863 roku, Czachowski stawił się w punkcie zbornym pod Świętym Krzyżem, gdzie organizowano oddział Prędowskiego. Jego osobiste zalety - wrodzona odwaga, doskonała znajomość terenu, nieugięta wola i żelazne zdrowie - predestynowały go do objęcia stanowiska dowódcy, mimo braku formalnego wykształcenia wojskowego.
Wkrótce objął stanowisko szefa sztabu u boku generała Mariana Langiewicza, a następnie dowodził trzecim batalionem, który pod jego kierownictwem wykazał się wielką odwagą. W kluczowych momentach bitew pod Suchedniowem i pod klasztorem świętokrzyskim, działania Czachowskiego umożliwiły Langiewiczowi skuteczne manewrowanie i wycofywanie się z niekorzystnych pozycji. Jego batalion odegrał kluczową rolę w osłanianiu odwrotu Langiewicza podczas wielkiej bitwy pod Małogoszczem 24 lutego 1863 roku. Czachowski walczył również mężnie pod Pieskową Skałą, Chrobrzem i Grochowiskami.
Naczelnik Wojenny Województwa Sandomierskiego
15 kwietnia 1863 roku Rząd Narodowy mianował Dionizego Czachowskiego naczelnikiem wojennym województwa sandomierskiego, awansując go jednocześnie na pułkownika. Pod jego rozkazy zebrały się różne oddziały powstańcze, w tym siły Kononowicza, Grylińskiego, Łopackiego, Wiszniewskiego, Figietty i Stamirowskiego. Na stanowisko szefa sztabu powołał Władysława Eminowicza, a funkcję instruktora objął Stanisław Dobrogoyski.
Czachowski, na czele zjednoczonych oddziałów liczących około 540 ludzi, demonstrował siłę wobec lokalnych garnizonów rosyjskich, przemieszczając się w kierunku Iłży. Po zajęciu Grabowca i okolic, Czachowski opuścił miasteczko, aby ochronić je przed zemstą rosyjskich wojsk. W wyniku niezadowolenia niektórych dowódców, takich jak Gryliński i Kononowicz, część oddziałów odłączyła się od jego sił.
W dalszych działaniach, Czachowski manewrował w Puszczy Iłżeckiej, a następnie stoczył bitwę pod Stefankowem (22 kwietnia), gdzie pokonał oddział rosyjski pod dowództwem Dońca-Chmielnickiego. Po reorganizacji oddziałów pod Rzeczniowem, gdzie utworzono trzy bataliony, Czachowski poniósł klęskę, gdy został zaskoczony przez siły rosyjskie. Następnie wycofywał się na wschód ku Wiśle, a w Solcu rozpuścił swój oddział, zamierzając przejść na Lubelszczyznę z grupą kawalerzystów.
Po ponownym poborze ochotników w Ciepielowie, Czachowski pomaszerował w lasy radomskie i koneckie. W trakcie demonstracyjnego ruchu w stronę Radomia, pod Białobrzegami (29 maja) stoczył kilkugodzinną bitwę, zmuszając nieprzyjaciela do odwrotu. Kolejne starcia miały miejsce pod Bukównem (6 czerwca), Rusinowem (8 czerwca), Rudą Przysuską (9 czerwca) i Bobrzą (10 czerwca).
Ostatnia Kampania i Śmierć
Po sześciomiesięcznych trudach, Czachowski udał się do Krakowa, a następnie przebywał w Dąbrówce pod Nowym Sączem i w Mielcu, gdzie formował nowy oddział. W początkach września doszło do zatargu z generałem Bosakiem, który zawiesił go w obowiązkach dowódcy, jednak konflikt został załagodzony.
20 października Czachowski ponownie przekroczył Wisłę na czele liczącego około 650 ludzi oddziału. Po udanej zasadzce pod Rybnicą, jego oddział został rozbity pod Jurkowicami. Czachowski na czele kilkudziesięciu jeźdźców udał się na północ, a następnie przeszedł na terytorium województwa lubelskiego.
5 listopada powrócił na lewy brzeg Wisły i skierował się na Lipsko. Rankiem 6 listopada 1863 roku, we wsi Krępa Kościelna, jego oddział został zaskoczony przez dragonów rosyjskich. Dionizy Czachowski, mając przy boku zaledwie kilkunastu jeźdźców, bronił się zaciekle, lecz poległ pod Jaworem Soleckim.
Rosjanie przewieźli zwłoki generała do Radomia, a po sprawdzeniu tożsamości, wydali je rodzinie. Dionizy Czachowski pozostawił po sobie dziedzictwo bohatera, który do końca walczył o wolność ojczyzny.
Powstanie Styczniowe 1863 r. - płk. Dionizy Czachowski
Dziś liczne miejsca w Radomiu i okolicach upamiętniają postać Dionizego Czachowskiego, w tym mauzoleum w Radomiu oraz pomnik w Jaworze Soleckim.
tags: #kiedy #dionizy #czachowski #zostal #mianowany #sandomierskiego