Polityka zagraniczna jest złożonym i wielowymiarowym obszarem działalności państw, mającym na celu kształtowanie relacji z innymi podmiotami na arenie międzynarodowej. W jej ramach wykorzystywane są różnorodne narzędzia, a jednym z nich, o szczególnym znaczeniu i potencjalnie największych konsekwencjach, jest delegacja wojny. Zrozumienie tej koncepcji wymaga analizy jej definicji, historycznego rozwoju oraz mechanizmów funkcjonowania w ramach instytucji międzynarodowych.
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa (WPZiB, ang. Common Foreign and Security Policy, CFSP) stanowi jeden z obszarów działalności Unii Europejskiej, który obejmuje wszelkie dziedziny polityki zagranicznej i ogół kwestii dotyczących bezpieczeństwa Unii, w tym stopniowe określanie wspólnej polityki obronnej, która może prowadzić do wspólnej obrony. Została powołana na mocy traktatu z Maastricht, podpisanego 7 lutego 1992 roku, a następnie rozwinięta przez traktaty z Amsterdamu (1997 r.), z Nicei (2001 r.) oraz z Lizbony (2007 r.). Jej podstawowym zadaniem jest koordynowanie polityki zagranicznej oraz bezpieczeństwa zewnętrznego państw członkowskich Unii Europejskiej w celu ochrony wspólnych wartości, podstawowych interesów, niezawisłości i integralności Unii.
Historyczne uwarunkowania rozwoju polityki zagranicznej i bezpieczeństwa
Koncepcja wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa nie narodziła się nagle. Jej korzenie sięgają okresu po II wojnie światowej, kiedy to państwa Europy Zachodniej poszukiwały sposobów na zabezpieczenie się przed ewentualnym konfliktem w przyszłości. Pierwszym krokiem w tym kierunku był układ między Francją a Wielką Brytanią z 3 marca 1947 roku w Dunkierce, który stanowił traktat o sojuszu i wzajemnej pomocy. Choć pierwotnie wymierzony przeciwko Niemcom, szybko stało się jasne, że głównym zagrożeniem jest ekspansja komunizmu. W obliczu narastającego napięcia zimnej wojny, Stany Zjednoczone wywierały presję na państwa Europy Zachodniej, aby zawiązały one skuteczniejszą współpracę.
17 marca 1948 roku Francja, Wielka Brytania, Holandia, Belgia i Luksemburg podpisały Traktat Brukselski, który obejmował m.in. kwestie kolektywnej samoobrony. Traktat ten utorował drogę do powstania NATO w 1949 roku. Jednakże, brak członkostwa Republiki Federalnej Niemiec w początkowej fazie sprawiał, że wspólna obrona przed potencjalnym atakiem ze strony ZSRR wydawała się mało wiarygodna. Wybuch wojny koreańskiej w czerwcu 1950 roku dodatkowo wzmocnił poczucie zagrożenia nową wojną światową. W tych warunkach Francja, dotychczas niechętna wzmocnieniu Niemiec, przedstawiła plan utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej, znany jako Plan Plevena.
Zwolennicy idei zjednoczonej Europy dostrzegli w tym szansę na realizację swoich postulatów. W marcu 1953 roku Tymczasowe Zgromadzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) opracowało i przedstawiło projekt Traktatu o Europejskiej Wspólnocie Politycznej. Zakładał on połączenie EWWiS i Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO) oraz koordynację polityki zagranicznej państw członkowskich. Idea unii politycznej okazała się jednak w tamtym czasie jeszcze nierealna. Podpisane w 1957 roku traktaty rzymskie, ustanawiając unię gospodarczą, położyły podwaliny pod przyszłą integrację w kierunku politycznym.
W 1961 roku, z inicjatywy Francji, odbyło się w Paryżu spotkanie szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych państw Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). Powołano wówczas grupę studyjną pod przewodnictwem Christiana Foucheta, która opracowała projekt układu o unii politycznej w Europie Zachodniej, znany jako Plan Foucheta. Nie został on jednak zrealizowany, ponieważ Belgia i Holandia obawiały się, że integracja polityczna może osłabić NATO, a wniesione przez Francję poprawki zostały odrzucone. Francja nie zrezygnowała jednak z prób zbliżenia państw EWG i w 1962 roku wystąpiła z kolejną propozycją.
Druga połowa lat 60. charakteryzowała się zastojem w integracji, spowodowanym różnicami zdań wewnątrz Wspólnot, głównie wynikającymi z indywidualnego stanowiska Francji w pewnych kwestiach. Francja nie chciała zmieniać międzyrządowego charakteru integracji ani zwiększać kompetencji Komisji EWG, a także była przeciwna wprowadzeniu procedury głosowania większościowego. Doprowadziło to do zerwania obrad Rady Ministrów i bojkotu jej prac, co określane jest jako "polityka pustego krzesła". Problemy te zostały rozwiązane w ramach kompromisu luksemburskiego w 1966 roku.
W grudniu 1969 roku, na spotkaniu państw tzw. "Szóstki" w Hadze, prezydent Francji Georges Pompidou zaproponował regularne spotkania ministrów spraw zagranicznych członków Wspólnot Europejskich w celu harmonizacji polityki zagranicznej. W wyniku tej propozycji, w 1970 roku rozpoczęła prace grupa urzędników pod przewodnictwem belgijskiego dyplomaty Étienne Davignona. Opracowała ona dokument znany jako Raport luksemburski (lub Raport Davignona), który powołał Europejską Współpracę Polityczną (EWP). W ramach EWP nastąpiła koordynacja polityki zagranicznej państw EWG.
Na spotkaniu w Paryżu w dniach 19-21 października 1972 roku, szefowie państw "Szóstki" zadeklarowali gotowość do przekształcenia wszystkich wzajemnych relacji w Unię Europejską. Sprawy integracji, którymi do tej pory zajmowali się ministrowie spraw zagranicznych, zostały powierzone instytucjom Wspólnoty. Postanowiono również wyraźnie rozdzielić rozwój EWG i EWP, aby nie wiązać ze sobą spraw gospodarczych i politycznych. Efektem dyskusji nad reformą EWP było przyjęcie 23 lipca 1973 roku kolejnego raportu opracowanego przez Komitet Polityczny Étienne Davignona - Raportu kopenhaskiego, zwanego również drugim Raportem Davignona.
15 grudnia 1973 roku w Kopenhadze odbyło się spotkanie głów państw i rządów, podczas którego wypracowano Dokument o tożsamości europejskiej. Podkreślił on konieczność integracji w Europie, aby jej głos był słyszalny na świecie. Rok później, w dniach 9-10 grudnia 1974 roku, na szczycie państw "Dziewiątki" w Paryżu, podjęto decyzję o zinstytucjonalizowaniu dotychczasowych nieformalnych spotkań głów państw i utworzono Radę Europejską. Stanowiła ona krok w kierunku połączenia funkcjonowania Wspólnoty i EWP, co miało być wspierane przez obecność ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich na jej spotkaniach.
W następstwie szczytu paryskiego, premier Belgii Leo Tindemans przygotował raport dotyczący przyszłej Unii Europejskiej, opublikowany 7 stycznia 1976 roku. Postulował on całkowite zniesienie rozróżnienia między spotkaniami ministrów w ramach EWP i Wspólnoty, aby ujednolicić system decyzyjny i stworzyć jedno miejsce, gdzie podejmowane byłyby najważniejsze decyzje. Tindemans zaproponował również, aby w ramach EWP państwa członkowskie były zobowiązane do przestrzegania wspólnych postanowień na mocy zobowiązań prawnych, a nie tylko politycznych, jak miało to miejsce do tej pory. Ważnym punktem raportu było stwierdzenie, że Unia pozostanie dziełem niepełnym tak długo, jak długo nie będzie miała wspólnej polityki obronnej. Rada Europejska dyskutowała nad raportem na spotkaniach w 1976 roku, jednak ostatecznie zdecydowano jedynie o obowiązku składania przez ministrów spraw zagranicznych corocznych sprawozdań.
Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku rola EWP była bardzo ograniczona i w praktyce sprowadzała się do zapewnienia państwom członkowskim możliwości wzajemnej wymiany poglądów. W obliczu kryzysowych sytuacji na świecie, takich jak interwencja radziecka w Afganistanie czy rewolucja islamska w Iranie, państwa "Dziewiątki" nie potrafiły wypracować wspólnego stanowiska. Próbę reformy EWP zainicjowała w 1981 roku Wielka Brytania. W wyniku dyskusji opracowano Raport londyński, przyjęty 13 października 1981 roku. Na mocy jego postanowień utworzono Sekretariat Trójki, a Komisja Wspólnot Europejskich uzyskała wpływ na wszelkie kwestie związane z EWP. Państwa członkowskie zostały również zobowiązane do konsultowania się z partnerami przed przyjęciem ostatecznego stanowiska lub wystąpieniem z inicjatywą narodową we wszystkich ważnych kwestiach polityki zagranicznej, które są przedmiotem zainteresowania Dziesiątki jako całości.
Jednak brak mechanizmu egzekwowania tego przepisu sprawił, że nie miał on pełnego wpływu na działania Wspólnoty, a jego stosowanie zależało wyłącznie od dobrej woli państw członkowskich. Raport londyński wprowadził również procedurę kryzysową, polegającą na możliwości zwołania w ciągu 48 godzin Komitetu Politycznego lub spotkania ministrów. Pierwsza próba zastosowania tego mechanizmu w obliczu wprowadzenia stanu wojennego w Polsce okazała się nieudana. Dopiero inwazja Izraela na Liban w czerwcu 1982 roku skłoniła Hansa-Dietricha Genschera i George'a H.W. Busha do podjęcia działań.
Wraz z bezpośrednimi zmianami w strukturach EWP podejmowane były próby utworzenia Unii Europejskiej. Ich pierwszym efektem był plan przedstawiony 12 grudnia 1981 roku przez ministrów spraw zagranicznych RFN i Włoch - Hansa-Dietricha Genschera i Emilio Colombo. Zawierał on propozycje nadania Parlamentowi Europejskiemu prawa do debatowania nad sprawami EWP, a Radzie Europejskiej statusu formalnoprawnego, aby mogła kierować zarówno Wspólnotą, jak i EWP. Obie te instytucje miały być wspierane przez poszerzony Sekretariat EWP. Plan ten spotkał się z krytyką, jednak proponowany w nim Akt Europejski został ostatecznie przekształcony w Uroczystą Deklarację o Unii Europejskiej, podpisaną 19 czerwca 1983 roku w Stuttgarcie.
Kolejnym projektem, który proponował zmiany w funkcjonowaniu polityki zagranicznej, był raport przedstawiony przez irlandzkiego senatora Jamesa Dooge'a, znany jako raport Dooge'a. Zapowiedział on stopniowe likwidowanie odrębnego traktowania Wspólnoty i EWP oraz zaproponował, aby konsultacje na tematy bezpieczeństwa zewnętrznego objęły także wymianę strategii i technologii wojskowych oraz tworzenie wspólnych standardów zbrojeniowych. W toku nasilających się przygotowań do utworzenia Unii Europejskiej, w czerwcu 1985 roku Wielka Brytania przedłożyła projekt porozumienia dotyczącego EWP, wprowadzając jednak bardzo niewielkie zmiany w porównaniu z raportem Dooge'a. W odpowiedzi na to, Francja i RFN wspólnie przedstawiły własny Projekt Traktatu o Unii Europejskiej, który proponował natychmiastowe przekształcenie całości stosunków między państwami w Unię Europejską, opierając się na podstawach prawnych Wspólnoty i EWP. Projekt zakładał również utworzenie Sekretariatu Generalnego Rady Unii Europejskiej, który miał zastąpić Radę Europejską, a jego zadaniem byłoby kierowanie EWP.
Na Konferencji Międzyrządowej w Luksemburgu, która odbyła się we wrześniu 1985 roku, podjęto dalsze decyzje w sprawie integracji europejskiej, których efektem było podpisanie 17 lutego 1986 roku Jednolitego Aktu Europejskiego. Zrewidował on postanowienia traktatów rzymskich, regulując działania Wspólnoty i EWP. W kwestiach polityki zagranicznej najważniejszymi regułami ustanowił zgodność i solidarność działań, które miały chronić wspólne interesy Europy, a także obronę pokoju, demokracji i praw człowieka na świecie. Zakres działań EWP został określony jako wszelkie sprawy z dziedziny polityki zagranicznej, stanowiące przedmiot ogólnego zainteresowania. Podstawowymi instrumentami EWP uczyniono wspólne stanowiska i wspólne działania. Jednolity Akt Europejski usankcjonował wspólne prowadzenie EWP i Wspólnotami, powierzając Komisji oraz Prezydencji obowiązek dbania o zgodność obu dziedzin. Ważną zmianą w sferze instytucjonalnej EWP było wprowadzenie stałego sekretariatu z siedzibą w Brukseli. Otrzymał on kompetencje w kwestiach administracyjnych i jako wsparcie dla prezydencji, nie miał jednak udziału w procesie legislacyjnym i nie mógł reprezentować Dwunastki.
Rozwój sytuacji politycznej na świecie na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, w tym Jesień Ludów i wojna w Zatoce Perskiej, postawiły państwa Dwunastki w obliczu nowych wyzwań. Potrzeba umacniania EWP przyspieszyła prace nad tworzeniem Unii Europejskiej. 19 kwietnia 1990 roku prezydent Francji François Mitterrand i kanclerz Niemiec Helmut Kohl zaproponowali zwołanie międzynarodowej konferencji w sprawie utworzenia Unii Europejskiej. Jednym z proponowanych celów było ustanowienie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, która stanowiłaby rozwinięcie EWP, aby Unia mogła skuteczniej działać w obliczu niestabilnej sytuacji politycznej na świecie. Projekt ten został skrytykowany przez premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher, która sprzeciwiała się tworzeniu unii politycznej.
W dniach 14-15 grudnia 1990 roku, na drugim posiedzeniu Rady Europejskiej w Rzymie, rozpoczęto konferencję w sprawie utworzenia Unii Europejskiej. Wśród najbardziej spornych kwestii znajdował się dylemat, czy w skład wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa włączyć kwestie obronne. Rozstrzygnęło go spotkanie ministrów spraw zagranicznych i obrony w Vianden 27 czerwca 1991 roku, na którym ustalono, że sprawy obrony powinny być włączone do zakresu działania UE, a Unia Zachodnioeuropejska powinna stanowić jej uzupełnienie.
W kwietniu 1991 roku Luksemburg przedstawił projekt budowy Unii Europejskiej w oparciu o trzy filary, z których drugi miała stanowić wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa. Traktat z Maastricht został podpisany 7 lutego 1992 roku, a wszedł w życie 1 listopada 1993 roku. Od wejścia w życie traktatu decyzje w sprawach polityki zagranicznej są podejmowane przez Radę, przez państwa członkowskie oraz instytucje państwowe. W ten sposób ujednolicono zasady funkcjonowania polityki, które do tej pory były źródłem różnic między Wspólnotą a Europejską Współpracą Polityczną. Traktat przyznał także większe uprawnienia Komisji i Parlamentowi Europejskiemu.
Traktat amsterdamski został podpisany 2 października 1997 roku, a wszedł w życie 1 maja 1999 roku. W znaczący sposób zmienił tekst Traktatu o Unii Europejskiej, jednak wprowadził niewiele zmian merytorycznych. Traktat nicejski został podpisany 26 lutego 2001 roku, a wszedł w życie 1 lutego 2003 roku. Traktat lizboński został podpisany 13 grudnia 2007 roku. Miał on wejść w życie 1 stycznia 2009 roku, jednak z uwagi na odrzucenie go przez Irlandię podczas referendum w 2008 roku i przyjęcie dopiero w roku 2009, ostatnie państwo - Czechy - ratyfikowało go dopiero w listopadzie 2009, w wyniku czego traktat wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku.
Rola wojska jako instrumentu polityki zagranicznej
Wojsko polskie jest instrumentem osiągania celów polityki zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej. W latach 1992-1999 jego aktywność ekspedycyjna służyła otwieraniu Polsce drogi do NATO, a po 1999 roku umacnianiu więzi z USA oraz partnerami z regionu. Próba wykorzystania wojska do wzmocnienia pozycji Polski w Unii Europejskiej nie powiodła się. Lata 2008-2015 przyniosły redukcję polskiej aktywności wojskowej i stopniowy zanik myśli politycznej z nią związanej. Okres 2015-2022 to czas budowy na wschodniej flance NATO systemu odstraszania przez ukaranie, opartego na wysuniętej obecności.
Debata Defence24
Instytucje i mechanizmy WPZiB
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa (WPZiB) jest odtąd określana i realizowana przez Radę Europejską i Radę, stanowiące jednomyślnie, o ile Traktaty nie przewidują inaczej. Rada Europejska jest najważniejszym organem Unii Europejskiej, będącym spotkaniem głów i rządów państw członkowskich oraz przewodniczącego Komisji. Powstała ona z nieformalnych spotkań głów państw EWG, odbywających się od 1974 roku. Status formalnoprawny uzyskała na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego w 1987 roku, a w 1993 roku, przepisami Traktatu o Unii Europejskiej, stała się organem unijnym. Początkowo miała się zbierać dwa razy do roku, a zgodnie z decyzją podjętą w Sewilli 26 czerwca 2002 roku, spotyka się na rutynowych spotkaniach cztery razy do roku, a w razie potrzeby także na nadzwyczajnych.
W skład Rady Europejskiej wchodzą szefowie państw lub rządów Państw Członkowskich, jej przewodniczący oraz przewodniczący Komisji. W jej pracach uczestniczy także wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Obradom przewodniczy państwo aktualnie sprawujące urząd prezydencji. Decyzje podejmuje na zasadzie konsensusu, o ile Traktaty nie stanowią inaczej. Rada Europejska wraz z Radą, stanowiąc jednomyślnie, określa i realizuje WPZiB, o ile Traktaty nie stanowią inaczej. Jej zadaniem jest nadawanie Unii impulsów do rozwoju oraz określanie kierunków politycznych, w jakich Unia będzie się rozwijać. Rada Europejska ustala zasady i ogólne wytyczne, jakimi będzie się kierować WPZiB. Może doprowadzić do stworzenia wspólnej obrony.
Wysoki przedstawiciel ds. jest on przewodniczącym Rady do Spraw Zagranicznych i jednym z wiceprzewodniczących Komisji, gdzie jego funkcja ma być połączona z funkcją Komisarza ds. WPZiB.
tags: #delegacja #wojny #jako #instrumentu #polityki #zagranicznej