Kontekst Historyczny i Geneza Konfliktu
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska stanęła przed wyzwaniem ustalenia swoich granic i obrony suwerenności. Okres ten charakteryzował się dynamiczną sytuacją geopolityczną, w tym trwającą rewolucją w Niemczech oraz ekspansjonistycznymi dążeniami bolszewickiej Rosji. Bolszewicy pragnęli uzyskać bezpośredni dostęp do granicy niemieckiej w Prusach Wschodnich, by czynnie wpływać na wydarzenia polityczne w zrewolucjonizowanych Niemczech.
Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny polsko-bolszewickiej była ewakuacja niemieckiej armii Ober-Ost, która zajmowała rozległy front od Zatoki Botnickiej po Morze Azowskie. Pozostawiła ona tereny proklamowanych niepodległych państw, takich jak Litwa i Ukraina, a także późniejsze Estonię, Łotwę i Białoruś. Powstanie tych państw było konsekwencją separatystycznego pokoju zawartego przez Rosję Sowiecką z Niemcami i Austro-Węgrami (traktat brzeski), który wycofał Rosję z I wojny światowej.
Celem politycznym Józefa Piłsudskiego było stworzenie federacji państw narodowych w Międzymorzu Bałtycko-Czarnomorskim, od Estonii po Dniepr. Miało to oddzielić etniczną Polskę od Rosji i uniemożliwić jej ekspansję terytorialną na zachód. W listopadzie 1918 roku w Niemczech wybuchła rewolucja, która proklamowała republikę.
Siły Zbrojne i Charakter Wojny
Wojna polsko-bolszewicka toczyła się równolegle w wymiarze militarnym i politycznym. Siły polskie liczyły około 738 tysięcy żołnierzy, w tym 360 tysięcy w armii czynnej, oraz 738 tysięcy rezerwy. Po stronie przeciwnej stały siły rosyjskie, w tym 3. Armia Rosyjska w Polsce (ok. 8,5 tysiąca żołnierzy), oraz Armia Czerwona (950 tysięcy żołnierzy i 5 milionów rezerwy), wspierana przez 1. Brygadę Czerwonej Ukraińskiej Armii Halickiej (ok. 60 tysięcy żołnierzy). Po stronie Ukraińskiej Republiki Ludowej służyło około 15,5 tysiąca żołnierzy, a także około 100-150 tysięcy rezerwy.
Wojsko Polskie i Armia Czerwona były armiami improwizowanymi, budowanymi od podstaw. Kadra dowódcza obu armii składała się zarówno z oficerów zawodowych, jak i oficerów wywodzących się z formacji ochotniczych lub rewolucyjnych. Wojna polsko-bolszewicka stanowiła poligon wojny manewrowej, przedmiot studiów wojskowych w latach 1920-1939.
Przebieg Konfliktu i Kluczowe Bitwy
Istnieją dwa stanowiska co do momentu rozpoczęcia wojny polsko-bolszewickiej. Niektórzy historycy wskazują na starcie koło miasteczka Mosty 14 lutego 1919 roku, gdzie oddziały Wojska Polskiego powstrzymały marsz oddziałów Frontu Zachodniego Armii Czerwonej. Inni za początek konfliktu uznają działania z jesieni 1920 roku.
Ważnym momentem była ofensywa wojsk polskich rozpoczęta 16 kwietnia 1919 roku, która doprowadziła do zdobycia Wilna. Józef Piłsudski w rozkazie z 30 kwietnia 1919 roku dziękował żołnierzom za męstwo i dzielność, podkreślając, że kampania wileńska pozostanie "jedną z piękniejszych stronic naszej historii wojskowej". Szczególnie wyróżniono działanie oddziału jazdy pod dowództwem podpułkownika Beliny-Prażmowskiego.
We wrześniu 1919 roku polski wywiad radiowy złamał kody szyfrowe Armii Czerwonej, co miało rozstrzygające znaczenie dla decyzji Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego.
Latem 1920 roku Armia Czerwona pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego rozpoczęła ofensywę na zachód. Kluczowe starcia miały miejsce podczas Bitwy Warszawskiej (tzw. Cudu nad Wisłą), która zakończyła się zwycięstwem Wojska Polskiego i odparciem bolszewickiej ofensywy. W wyniku klęski w Bitwie Warszawskiej oraz przegranych bitew pod Komarowem i nad Niemnem, Armia Czerwona poniosła straty sięgające ponad 100 tysięcy poległych i wziętych do niewoli.
Delegacja Sejmowa i Rokowania Pokojowe
Po zwycięstwie militarnym, Polska delegacja pod przewodnictwem Jana Dąbskiego rozpoczęła rokowania pokojowe z bolszewikami w Rydze. Celem było ustalenie warunków pokoju i zakończenie konfliktu. Rokowania rozpoczęły się 21 września 1920 roku.
12 października 1920 roku delegacja Sejmu RP i rządu Rzeczypospolitej oraz delegacja rządu RFSRR zawarły w Rydze zawieszenie broni, które weszło w życie 18 października. 18 marca 1921 roku, również w Rydze, podpisano pokojowy traktat ryski, który wytyczył granicę polsko-radziecką.
Traktat ryski zakończył wojnę polsko-bolszewicką, ustalał przebieg granic między państwami i regulował inne sporne kwestie. Poprzedzony był umową o zawieszeniu broni i preliminarnych warunkach pokoju z 12 października 1920 roku. Pomimo zwycięstwa militarnego, Polska nie osiągnęła wszystkich strategicznych celów wojny, co do dziś budzi dyskusje wśród historyków.
Pomoc dla Żołnierzy i Stan Kraju
Wojna polsko-bolszewicka stanowiła ogromne obciążenie dla młodego państwa polskiego. W 1919 roku wydatki budżetu państwa na wojsko sięgnęły 60% i tylko wzrastały. Na ludność wiejską nałożono obowiązki dostarczania armii żywności i odzieży. Zarządzony pobór pozbawiał wieś siły roboczej, a szerząca się dezercja stanowiła poważny problem.
W kraju panowało bezrobocie, katastrofalna sytuacja aprowizacyjna, a kraj był zniszczony po I wojnie światowej. W miastach szerzyła się komunistyczna agitacja, a na wsiach narastały nastroje radykalne, spotęgowane powolnym procesem wdrażania reformy rolnej.
Pierwszy transport kolejowy z pomocą dla Polski walczącej z bolszewikami odjechał z Wiednia 18 stycznia 1919 roku, zorganizowany przez Polaków i Francuzów. Na poziomie dyplomatycznym ustalono wysłanie przez Austrię do Polski francuskiej misji wojskowej.
"Znaczenia traktatu ryskiego w ewolucji norm prawno-międzynarodowych..." – wykład prof. Kowalskiego
Traktat pokojowy między Rzecząpospolitą a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Sowiecką i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Sowiecką, podpisany 18 marca 1921 roku w Rydze, zakończył definitywnie wojnę z bolszewikami. Do dziś wywołuje on liczne dyskusje.
tags: #delegacja #sejmowej #pomocy #zolnierzom #w #polu