Zwolnienie lekarskie (ZUS ZLA/e-ZLA) to zaświadczenie wystawiane przez lekarza, które potwierdza czasową niezdolność pracownika do pracy z powodu choroby lub konieczności opieki nad chorym członkiem rodziny. Dokument usprawiedliwia nieobecność pracownika w pracy i umożliwia mu otrzymanie wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku. Podstawowym celem zwolnienia lekarskiego jest umożliwienie pracownikowi powrotu do zdrowia lub sprawowanie opieki nad bliskim.
Pracodawca nie może zmusić pracownika do pracy na zwolnieniu lekarskim, nawet jeśli chodzi o sytuację awaryjną. Podczas zwolnienia lekarskiego - niezależnie od tego, czy dotyczy ono choroby własnej pracownika, czy opieki nad bliską osobą - pracodawca nie ma prawa wzywać pracownika do pracy ani nakładać na niego żadnych obowiązków zawodowych. Wystawione L4 potwierdza czasową niezdolność do pracy, a jej świadczenie w tym czasie może skutkować utratą prawa do zasiłku chorobowego i innych świadczeń.
Pracownik, który w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy świadczył ją na rzecz swojego pracodawcy, nie ma prawa do wynagrodzenia chorobowego na podstawie przepisu art. 92 Kodeksu pracy ani do zasiłku chorobowego. Obecnie wykonywanie (każdej) pracy zarobkowej, niezależnie od jej wpływu na stan zdrowia ubezpieczonego, stanowi samodzielną przesłankę utraty prawa do zasiłku chorobowego (opiekuńczego) (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 25 kwietnia 2013 r., I UK 606/12). Nie ma też znaczenia to, czy praca była wykonywana odpłatnie czy nieodpłatnie, ani czy wskutek wykonywania tej pracy ubezpieczony uzyskał jakikolwiek zarobek.
Rodzaje zwolnień lekarskich i ich konsekwencje
Rodzaj zwolnienia przesądza o zasadach postępowania, którymi powinien kierować się pracownik w trakcie rekonwalescencji. W trakcie zwolnienia leżącego, powinien przebywać w domu lub innym wskazanym przez siebie miejscu, w którym będzie wracał do zdrowia. Opuszczanie go w celach innych niż uzasadnione (tj. wizyty lekarskie, rehabilitacja) może być podstawą do kontroli i potencjalnie utraty prawa do zasiłku.
Zwolnienie lekarskie chodzące nie nakłada na rekonwalescenta obowiązku przebywania w domu. Oprócz działań mających na celu powrót do zdrowia tj. wizyty lekarskie, czy rehabilitacja, może on wykonywać czynności dnia codziennego np. chodzić na zakupy, czy podejmować lekką aktywność fizyczną. Kluczowe jest, aby nie szkodziły w procesie powrotu do zdrowia i były zgodne z zaleceniami lekarza.
Za niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego uznać należy wykonywanie czynności mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy. Sąd Najwyższy wielokrotnie pochylał się nad tym, jakie czynności mogą być uznane za niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego. Sąd Apelacyjny w Katowicach zajmował się natomiast ustaleniem czynności, jakich może dokonywać pracownik, który dysponuje zwolnieniem lekarskim z adnotacją „pacjent może chodzić”. Sąd ten w wyroku z 12.11.2002 r. (III AUa 3189/01) wskazał, że adnotacja ta nie usprawiedliwia wykonywania pracy przez pracownika.
Pracownik, który w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy świadczył ją na rzecz swojego pracodawcy, nie ma prawa do wynagrodzenia chorobowego na podstawie przepisu art. 92 Kodeksu pracy ani do zasiłku chorobowego. Po przeprowadzeniu bezpośredniego badania lekarz wystawia więc zaświadczenie, biorąc pod uwagę stan zdrowia pracownika, ze szczególnym uwzględnieniem rodzaju i warunków pracy. Jeżeli lekarz orzeknie, że choroba uniemożliwia pracownikowi świadczenie pracy, to pracownik powinien się od niej powstrzymać przez cały okres niezdolności do pracy.
Jak orzekł wyraźnie Sąd Najwyższy (wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., sygn. I PKN 44/00), w czasie przebywania za zwolnieniu pracownik powinien stosować się do wskazań lekarskich i nie podejmować czynności, które mogłyby przedłużyć niezdolność do pracy. Do takich czynności należy między innymi wykonywanie czynności zarobkowych.
Kontrola zwolnień lekarskich
Pracodawca, który ma zastrzeżenia do zwolnienia lekarskiego przedłożonego przez pracownika, może przeprowadzić jego kontrolę w dwóch zakresach - kontrolę formalną oraz kontrolę prawidłowości wykorzystania przez pracownika zwolnienia lekarskiego. Kontrola formalna polega na sprawdzeniu przez pracodawcę, czy zaświadczenie lekarskie, stanowiące podstawę zwolnienia pracownika od pracy, zostało poprawnie wystawione, tj. czy zaświadczenie nie zostało sfałszowane lub czy zostało wydane zgodnie z przepisami w sprawie zasad i trybu wystawiania zaświadczeń lekarskich.
O ile formalnej kontroli dokonuje pracodawca (płatnik składek) niezależnie od liczby zatrudnianych pracowników, o tyle kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy z powodu choroby może przeprowadzić tylko pracodawca, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, tj. powyżej 20 osób. Powyższa zasada nie oznacza jednak pozbawienia wpływu pracodawców zatrudniających mniejszą liczbę pracowników na kontrolę zwolnień. Kontrola może zostać przeprowadzona w miejscu zamieszkania pracownika, miejscu jego czasowego pobytu lub w miejscu zatrudnienia pracownika albo w miejscu, w którym prowadzi on działalność gospodarczą.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma prawo do kontrolowania prawidłowości zarówno wystawienia zwolnienia lekarskiego (tj. sprawdzenia, czy pracownik rzeczywiście choruje), jak i jego wykorzystania (tj. zbadania, czy uzyskane przez pracownika zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane zgodnie z jego przeznaczeniem, a nie w innym celu). Określone grupy osób są szczególnie narażone na ryzyko przeprowadzenia kontroli. Należą do nich na przykład osoby często korzystające z krótkotrwałych (kilkudniowych) zwolnień, pracownicy wykorzystujący zwolnienie krótko po uzyskaniu ubezpieczenia społecznego czy którzy zostali już wcześniej przyłapani przez ZUS na nieprawidłowym korzystaniu z L4.
Kontrola zwolnienia lekarskiego może być przeprowadzona zarówno przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jak i przez pracodawcę. ZUS - kontrolę w jego imieniu wykonują lekarze orzecznicy. Pracodawca, jeśli wypłaca on pracownikom wynagrodzenie za czas choroby ze środków własnych na podstawie przepisu art. 92 Kodeksu pracy; pracodawca, jeśli zgłasza on do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 pracowników - dotyczy zwolnień lekarskich od pracy, za które pracodawca wypłaca swoim pracownikom zasiłki chorobowe i opiekuńcze oraz świadczenie rehabilitacyjne.
Jeżeli pracownik nie stawi się na badanie przeprowadzane przez lekarza orzecznika, uniemożliwi przeprowadzenie badania lub nie dostarczy we wskazanym przez ZUS terminie dokumentacji medycznej, jego zwolnienie lekarskie utraci ważność. Utrata ważności zwolnienia następuje w dniu następnym po wyznaczonym terminie badania lub dostarczenia dokumentów.
Pracodawca ma prawo do skontrolowania zwolnienia lekarskiego nie tylko pracownika, lecz także wszystkich innych osób ubezpieczonych przez siebie, na przykład zatrudnionych na podstawie umowy zlecenia. Pracodawca może przeprowadzić kontrolę w dowolnym momencie i nie jest związany żadnym terminem ustawowym. Kontrola zwolnienia lekarskiego może zostać dokonana zarówno przez samego pracodawcę, jak i przez upoważnionego przez niego pracownika (pracownik dokonujący czynności jest zobligowany do okazania dokumentu upoważnienia określającego zakres kontroli oraz jego prawa i obowiązki). Z przebiegu kontroli pracodawca sporządza protokół zawierający ustalenia poczynione w toku jej przeprowadzenia. Pracownik ma prawo do zgłoszenia do protokołu swoich uwag.
Co istotne, pracodawca nie ma uprawnienia do uchylenia decyzji ZUS-u o wypłacie zasiłku - jeśli w ocenie pracodawcy jego pracownik korzysta ze zwolnienia nieprawidłowo (np. w czasie zwolnienia wykonuje inną pracę, remontuje mieszkanie albo wyjechał na urlop wypoczynkowy), wówczas może zwrócić się do ZUS-u o wydanie decyzji w sprawie prawa do zasiłku.
Obowiązki pracownika na zwolnieniu lekarskim
Pracownik ma obowiązek wskazania lekarzowi wystawiającemu zwolnienie lekarskie adresu swojego miejsca pobytu, pod którym będzie przebywał w czasie choroby (jeśli adres ten różni się od miejsca wskazanego w jego dokumentacji medycznej). Jeśli wskazany adres zmieni się (np. z uwagi na nasilenie objawów choroby pracownik przeniesie się do miejsca zamieszkania członka rodziny), obowiązkiem pracownika jest zawiadomienie - maksymalnie w terminie 3 dni - pracodawcy i ZUS-u o nowym adresie.
Nie w każdym przypadku nieobecność chorego pracownika będzie skutkowała utratą prawa do zasiłku - jeżeli kontrolujący nie zastanie chorego we wskazanym przez niego miejscu gdy była przeprowadzana kontrola zwolnienia lekarskiego, powinien powtórzyć próbę kontroli i dać pracownikowi szansę na wyjaśnienie przyczyn nieobecności. Może być ona spowodowana różnymi zdarzeniami, w tym również okolicznościami związanymi z chorobą (np. wizytą w aptece, hospitalizacją, badaniem lekarskim).
Zdjęcia publikowane na portalu społecznościowym mogą być przesłanką do skontrolowania pracownika przebywającego na zwolnieniu lekarskim. W sytuacjach bezspornych, tj. gdy nie ma wątpliwości że zdjęcie obrazuje czas rzeczywisty, ZUS może na podstawie samych wpisów na portalu wstrzymać zasiłek chorobowy. Opublikowane na portalu społecznościowym zdjęcie z wakacji nie przesądza jednak od razu o pozbawieniu pracownika prawa do zasiłku.
Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 24.06.2013 r. (II PK 324/12), „wyjazd na wczasy w okresie korzystania ze zwolnienia lekarskiego mógłby stanowić ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych tylko wtedy, gdyby takie zachowanie przekreślało cel udzielenia zwolnienia lekarskiego, którym jest powrót do zdrowia i tym samym odzyskanie zdolności do pracy. W ten sposób pracownik godzi bowiem w dobro pracodawcy i działa sprzecznie ze swoimi obowiązkami (lojalności wobec pracodawcy i świadczenia pracy)”.
Konsekwencje nieprawidłowego wykorzystania zwolnienia lekarskiego
W przypadku stwierdzenia w ramach kontroli, że pracownik wykorzystuje zwolnienie w sposób niezgodny z jego celem, osoba kontrolująca powinna sporządzić protokół, zawierający ustalenia dokonane podczas kontroli, w tym opis, na czym polegało nieprawidłowe wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego od pracy. Osoba kontrolowana może wnieść uwagi do protokołu. Ustalenia kontroli zawarte w protokole kontroli są podstawą do pozbawienia ubezpieczonego prawa do zasiłku chorobowego za cały okres objęty zwolnieniem. Decyzje w sprawie uprawnień do zasiłku wydaje ZUS.
Co do zasady przepisy prawa pracy chronią pracowników przebywających na zwolnieniu lekarskim, jednakże w przypadku, gdy pracownik taki dopuści się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, istnieje możliwości rozwiązania z takim pracownikiem umowy o pracę z jego winy (art. 52 § 1 KP) nawet w trakcie zwolnienia lekarskiego. Należy mieć jednak na uwadze, że okoliczności uzasadniające utratę prawa do zasiłku chorobowego nie przesądzają jeszcze o wystąpieniu przesłanki do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Dopuszczalność wypowiedzenia umowy o pracę w tym trybie wymaga bowiem po stronie pracownika ciężkiego naruszenia, które musi się wyrażać rażącym niedbalstwem lub winą umyślną, co oznacza, że nie wystarczy zawinienie spowodowane np. zwykłym niedbalstwem czy nieostrożnością.
Pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi przebywającemu na zwolnieniu lekarskim. Ochrona ta obowiązuje przez cały okres niezdolności do pracy. Istnieją jednak dopuszczalne prawem wyjątki m.in. w przypadku likwidacji pracodawcy lub ograniczenia zatrudnienia w ramach zwolnień grupowych, jeśli jest to uzasadnione sytuacją ekonomiczną firmy i ma na celu ochronę interesu pozostałych pracowników.
Kontrola ZUS na L4 🛑 TEGO nie rób na zwolnieniu, jeśli nie chcesz stracić zasiłku z ZUS!!!
Z chwilą powrotu pracownika z zwolnienia lekarskiego ustaje ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Oznacza to, że już w pierwszym dniu po powrocie do pracy pracodawca może - zgodnie z prawem - wręczyć wypowiedzenie, jeśli uzna to za zasadne. Przepisy nie przewidują żadnego okresu ochronnego po zakończeniu L4. Co istotne, ani rodzaj przebytej choroby, ani długość absencji nie mają wpływu na możliwość rozwiązania umowy - liczy się jedynie to, że pracownik jest już formalnie zdolny do pracy.
Ponadto, zgodnie z art. 53 §1 pkt 1 Kodeksu pracy, pracodawca ma prawo rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia (tzw. tryb natychmiastowy) w przypadku przedłużającej się niezdolności pracownika do pracy z powodu choroby.
Tabela: Porównanie sytuacji pracownika na zwolnieniu lekarskim a pracodawcy
| Sytuacja pracownika | Sytuacja pracodawcy || :---------------------------------------------------- | :----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- || Prawo do wynagrodzenia chorobowego/zasiłku | Obowiązek wypłaty wynagrodzenia chorobowego (pierwsze 33 dni) lub zasiłku chorobowego (finansowanego przez ZUS). || Ochrona przed zwolnieniem | Brak możliwości wypowiedzenia umowy o pracę (z pewnymi wyjątkami). || Obowiązek stosowania się do zaleceń lekarskich | Prawo do kontroli prawidłowości wykorzystania zwolnienia lekarskiego. || Obowiązek informowania o zmianie miejsca pobytu | Prawo do żądania wyjaśnień od pracownika w przypadku nieobecności podczas kontroli. || Zakaz podejmowania pracy zarobkowej | Prawo do rozwiązania umowy o pracę w trybie natychmiastowym w przypadku ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych lub przedłużającej się niezdolności do pracy. |Zwolnienie lekarskie coraz częściej przestaje być wyłącznie narzędziem ochrony zdrowia pracownika a staje się realnym wyzwaniem dla pracodawcy. To nie tylko nieobecność w zespole, ale także konieczność wypłaty świadczeń i organizacji zastępstw. Dlatego tak ważne jest, by pracodawcy znali nie tylko obowiązki, ale również swoje prawa - kontrolowanie wykorzystywania L4, dokumentowanie nieprawidłowości i ewentualne prawo do zwolnienia pracownika.
Od grudnia 2018 roku zwolnienia lekarskie mają formę tzw. e-zwolnień, co oznacza, że wystawiane są w formie elektronicznej (e-ZLA). Pracownicy nie mają już obowiązku dostarczania pracodawcy oryginału zwolnienia, dokument doręczany jest bowiem pracodawcy automatycznie w chwili jego wystawienia przez lekarza. Jednym z podstawowych celów wprowadzenia nowej formuły zwolnień lekarskich było ułatwienie kontroli prawidłowości ich wykorzystywania przez pracowników.
tags: #czy #pracodawca #moze #zmusic #do #l4