Wolność zrzeszania się w związkach zawodowych jest fundamentalnym prawem obywatelskim, zagwarantowanym przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. Jednakże, w praktyce pojawiają się sytuacje, w których prawa te mogą być ograniczane, szczególnie w okresie między rozwiązaniem stosunku pracy a formalnym uzyskaniem statusu osoby bezrobotnej. Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) podjął działania mające na celu wyjaśnienie tych wątpliwości i potencjalną zmianę przepisów.
Problem prawny: Luka w ochronie ciągłości członkostwa związkowego
Kwestia, która wzbudziła zainteresowanie RPO, dotyczy art. 2 ust. 4 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych. Zgodnie z tym przepisem, osoby bezrobotne zachowują prawo przynależności do związków zawodowych. Jednakże, zdaniem przedstawicieli Niezależnego Związku Zawodowego Pracowników mBank S.A., pracodawcy wykorzystują lukę prawną wynikającą z literalnej wykładni tego przepisu. Luka ta dotyczy okresu przejściowego między ustaniem zatrudnienia a formalnym uzyskaniem statusu bezrobotnego, w którym ochrona ciągłości członkostwa w związku zawodowym może być kwestionowana.
Podobne wątpliwości zgłaszano również w kontekście ochrony praw pracowników poniżej 18. roku życia. Status osoby bezrobotnej można uzyskać dopiero po ukończeniu 18 lat, co stwarza problemy dla niepełnoletnich pracowników, którzy po zakończeniu stosunku pracy nie mogą skorzystać z dalszego członkostwa w związku jako osoby bezrobotne, ponieważ nie posiadają podstaw prawnych do uzyskania takiego statusu.
W związku z tym Rzecznik Praw Obywatelskich rozważa skorzystanie z przysługującej mu kompetencji wystąpienia z pośrednią inicjatywą ustawodawczą w celu zmiany sformułowania przepisu art. 2 ust. 4 ustawy. Rzecznik zwrócił się również do Głównego Inspektora Pracy (GIP) o stanowisko w sprawie zasadności takiej inicjatywy.
Konstytucyjne gwarancje i międzynarodowe standardy wolności związkowej
Zgodnie z art. 59 ust. 1 Konstytucji RP, obywatelom przysługuje wolność zrzeszania się w związkach zawodowych. Prawo to jest również chronione przez międzynarodowe akty prawne, takie jak Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (art. 12 ust. 1) oraz Europejska Konwencja Praw Człowieka (art. 11 ust. 1).
Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) wielokrotnie podkreślał, że wolność zrzeszania się obejmuje nie tylko prawo do tworzenia i rozwiązywania stowarzyszeń, ale również możliwość działania przez nie w międzyczasie. Co więcej, ETPCz wskazuje, że ograniczenia w wykonywaniu tego prawa są dopuszczalne tylko w zakresie, w jakim nie naruszają istoty tego prawa. Do istotnych uprawnień należy prawo do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych oraz prawo związku do prowadzenia negocjacji z pracodawcą w celu ochrony interesów pracowników.
Zgodnie z orzecznictwem ETPCz oraz Trybunału Sprawiedliwości UE, prawo to obejmuje nie tylko prawo do założenia lub rozwiązania stowarzyszenia, ale również możliwość działania przez to stowarzyszenie w międzyczasie. Prawo to sprzeciwia się także stosowaniu zbyt restrykcyjnych regulacji związanych z procedurą rejestracji związków zawodowych, które utrudniałyby obywatelom skuteczne korzystanie z tego prawa w celu ochrony swoich interesów.
Działania Rzecznika Praw Obywatelskich
Rzecznik Praw Obywatelskich bada, czy prawa obywateli są szanowane przez instytucje państwowe, w tym czy działania urzędów i różnych instytucji wobec obywatela były zgodne z prawem. Rzecznik może interweniować w konkretnych sprawach, a także występować z pomysłami na poprawę prawa i działania państwa (tzw. wystąpienie generalne). Rzecznik nie pisze projektów ustaw, ale wskazuje władzom na problemy, które dotyczą wielu osób.
W kontekście problemów z art. 2 ust. 4 ustawy o związkach zawodowych, RPO rozważa wystąpienie z pośrednią inicjatywą ustawodawczą lub skierowanie do Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały wyjaśniającej przepisy budzące wątpliwości. W grudniu 2021 r. RPO zwrócił się do Głównego Inspektora Pracy w sprawie rozwiązania stosunku pracy z przewodniczącym Niezależnego Związku Zawodowego Pracowników mBank S.A., co było jednym z impulsów do podjęcia tej sprawy.
Państwowa Inspekcja Pracy, analizując sprawę, wskazała, że do organów PIP nie zgłaszano wątpliwości co do interpretacji lub stosowania art. 2 ust. 4 ustawy. Niemniej jednak, odnotowano jeden przypadek w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Opolu, gdzie wystąpiła sprzeczność interpretacyjna dotycząca umocowania do dalszej reprezentacji przewodniczącego związku zawodowego po ustaniu zatrudnienia.
PIP podkreśla, że w obszarze jej kompetencji leży kontrola zwolnień z pracy działaczy związkowych. Zgodnie z art. 281 pkt 3 Kodeksu pracy, pracodawca naruszający rażąco przepisy prawa pracy przy zwolnieniu pracownika podlega karze grzywny. W latach 2020-2021 inspektorzy pracy przeprowadzili 50 kontroli dotyczących zwolnień działaczy związkowych.
Dyskryminacja w miejscu pracy a przynależność związkowa
Kodeks pracy zakazuje dyskryminacji w zatrudnieniu ze względu na różne cechy, w tym przynależność związkową (art. 11.3 k.p.). Pracownikowi doznającemu dyskryminacji przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Przykładowo, w jednej ze spraw analizowanych przez PTPA, pracodawca zwolnił wszystkie członkinie związku zawodowego, pozornie z powodu likwidacji sklepu, podczas gdy część z nich nie zaproponowano pracy w innym, powiązanym przedsiębiorstwie.
W postępowaniach z zakresu dyskryminacji, ciężar dowodu może zostać przeniesiony na pracodawcę, który musi wykazać, że odmienne traktowanie wynikało z obiektywnych powodów. Należy pamiętać, że ochrona przed dyskryminacją ze względu na przynależność związkową jest przewidziana głównie w przepisach Kodeksu pracy.
DYSKRYMINACJA w miejscu pracy- film edukacyjny dla pracowników PKP CARGO S.A.
Podsumowanie działań i potencjalne rozwiązania
Rzecznik Praw Obywatelskich nadal analizuje kwestię potencjalnych ograniczeń praw członków związków zawodowych w okresie przejściowym. Rozważane są różne ścieżki działania, w tym wystąpienie z inicjatywą ustawodawczą lub skierowanie sprawy do Sądu Najwyższego. Celem jest zapewnienie pełnej ochrony wolności zrzeszania się i zagwarantowanie, że pracodawcy nie będą wykorzystywać luk prawnych do ograniczania praw związkowców.
Kwestia ta ma istotne znaczenie dla ochrony praw pracowniczych i demokratycznego charakteru stosunków pracy w Polsce. RPO podkreśla, że zasady te mają swoje źródła zarówno w prawie międzynarodowym, jak i krajowym, w tym w Konstytucji RP.
tags: #rpo #nalezy #do #zwiazek #zawodowy