Wielu szefów odreagowuje w pracy swoje życiowe frustracje, co prowadzi do nieadekwatnych zachowań i reakcji. Ważne jest rozróżnienie, czy to osoba jest toksyczna, czy tylko jej sposób zachowania i wypowiadania się. Toksyczne słowa, zachowania i działania można zmienić, dlatego kluczowe jest zrozumienie, co sami wnosimy do relacji służbowych, a co wnosi nasz przełożony.
Przenosimy ambiwalentne emocje i niezaspokojone potrzeby z dzieciństwa do relacji służbowych, co może prowadzić do napięć i wycofania już na samym początku kontaktu z szefem. Czasami wyuczone reakcje dotyczą konkretnych osób z przeszłości, jak w przypadku mężczyzny, który przenosił emocje związane z nauczycielką ze szkoły podstawowej na swoją szefową.
Niestety, nie wszyscy szefowie znają zasady dobrego zarządzania ludźmi i zdrowego motywowania. Niektórzy preferują styl zarządzania poprzez wytwarzanie traumy u pracowników, twierdząc, że chwalenie zepsuje ich motywację. Pracownicy odbierają to jednak jako permanentne niedocenianie i eksploatowanie, co przytłacza i podważa ich zaufanie do siebie. Potrzebna jest zrównoważona informacja zwrotna, obejmująca zarówno pochwały, jak i wskazówki dotyczące poprawy.
Toksyczne jest również komunikowanie się w sposób nieprecyzyjny i zbyt emocjonalny, co może prowadzić do oceniania osoby, a nie tylko jej umiejętności. Takie komunikaty mogą aktywować stare traumy i poczucie własnej nieadekwatności.
Nierzadko toksyczni szefowie próbują kompensować swoje braki krzykiem i brutalnością, tworząc atmosferę strachu i awantur. Zachowują się w ten sposób, ponieważ nie radzą sobie z niskim poczuciem własnych kompetencji i wartości.
Czym jest mobbing?
Termin "mobbing" pochodzi od angielskiego czasownika "mob", oznaczającego napaść, atak, dokuczanie. Rzeczownik "mob" można tłumaczyć jako tłum. Odzwierciedla to istotę mobbingu, który jest negatywnym zjawiskiem przynoszącym ogromne szkody psychiczne i fizyczne ofierze.
Pierwszym uczonym, który zainteresował się mobbingiem w kontekście relacji międzyludzkich w miejscu pracy, był psychiatra Heinz Leyman. W latach 70. XX wieku zdefiniował on mobbing jako formę psychicznego terroru, wynikającą z doświadczania w pracy mściwych, nieetycznych zachowań oraz uwłaczającego i lekceważącego stylu komunikacji. Niewłaściwe zachowania i komunikaty są powielane systematycznie przez jedną osobę lub grupę i skierowane na pojedynczą jednostkę, która znajduje się w sytuacji bardzo trudnej, z ograniczonymi możliwościami obrony.
Psycholożka Janina E. Karney wskazała, że pojawienie się mobbingu często poprzedzone jest sytuacją działającą jak katalizator, która rozpoczyna serię napięć i prowadzi do powtarzających się i nasilających zachowań o charakterze mobbingowym.
Warunki kwalifikujące zachowanie jako mobbing:
- Uporczywość - przykre i nieetyczne zachowania muszą mieć powtarzalny charakter (minimum raz w tygodniu).
- Stałość w czasie - negatywne wzorce zachowań i komunikacji występują od dłuższego czasu (minimum 6 miesięcy).
- Naruszenie godności pracownika - zachowania mobbera wywołują w ofierze poczucie bezsilności i poniżenia.
- Długofalowe skutki - zaniżenie oceny przydatności zawodowej, wyizolowanie pracownika, utrata zdrowia psychicznego i fizycznego.
Należy odróżnić mobbing od jednorazowych incydentów, uzasadnionej krytyki, konfliktów relacyjnych czy niewłaściwych warunków pracy, chyba że towarzyszą im inne zachowania o charakterze nieetycznym.
Mobbing w pracy - dlaczego mobber dręczy swoją ofiarę?
Mobber to osoba, która w miejscu pracy praktykuje zachowania o charakterze mobbingującym. Może to być współpracownik, bezpośredni przełożony, a nawet szef. Celem mobbera może być:
- Usunięcie ofiary z miejsca pracy.
- Osłabienie pozycji zawodowej ofiary.
- Sprawowanie władzy i utrzymanie kontroli nad zespołem.
- Zaspokojenie potrzeby dominacji i odreagowanie frustracji.
- Pozbycie się "konkurencji".
- Wymuszenie podporządkowania się niepisanym regułom.
- Poprawa własnego wizerunku kosztem ofiary.
- Utrzymanie dyscypliny i efektywności (w błędnym mniemaniu mobbera).
Często osoby te mają niskie poczucie własnej wartości, niepowodzenia osobiste i zawodowe, dużą presję oraz pracują w środowisku nastawionym na rywalizację.
Soft mobbing czyli naruszanie godności w białych rękawiczkach
Kto najczęściej pada ofiarą mobbingu?
Mobbing może spotkać każdego, jednak pewne cechy i sytuacje mogą zwiększać podatność pracownika:
- Cechy indywidualne: wyróżniające się kompetencje, ambicja, nieumiejętność stawiania granic, niska asertywność, niska samoocena, brak pewności siebie, wysoka wrażliwość, empatia, ugodowe nastawienie, odmienność (nowy pracownik, osoba starsza, przedstawiciel mniejszości).
- Sytuacja zawodowa: bycie nowym pracownikiem, słaba pozycja w firmie, brak sieci wsparcia społecznego w miejscu pracy.
- Środowisko pracy: niejasno określone role, autorytarny styl zarządzania, duża presja i rywalizacja, przyzwalanie na zachowania agresywne, brak skutecznych procedur antymobbingowych.
Jakie fazy mobbingu wyróżniamy?
Mobbing można traktować jako proces, który stopniowo eskaluje. Wyróżniamy 4 fazy:
- Faza 1 - wczesna: Pojawiają się pierwsze zachowania o charakterze mobbingowym, często dyskretne.
- Faza 2 - eskalacji (stres i walka): Działania mobbera nasilają się, stają się bardziej jawne, ofiara czuje się ośmieszona i wyizolowana.
- Faza 3 - zaawansowana: Działania mobbera są systematyczne i dotkliwe, powodując liczne problemy psychologiczne i fizyczne u ofiary.
- Faza 4 - ostateczna: Występuje poczucie całkowitej izolacji, brak wiary we własne kompetencje, problemy zdrowotne, często kończy się odejściem z firmy.
Mobbing - jakie formy przyjmuje?
Wyróżniamy różne klasyfikacje mobbingu:
- Klasyfikacja Heinza Leymanna: działania zakłócające komunikację, naruszające relacje społeczne, osłabiające pozycję zawodową, szkodliwe dla reputacji i wizerunku, szkodliwe dla zdrowia psychicznego i fizycznego.
- Kierunek oddziaływania: pochyły (przełożony wobec podwładnego), poziomy (między pracownikami na tej samej pozycji), pionowy (podwładni wobec przełożonego).
- Sposób oddziaływania: bezpośredni (jawny i publiczny), pośredni (ukryty, tzw. mobbing miękki).
- Sfery oddziaływań: psychiczny, organizacyjny, społeczny.
Mobbing w pracy - przykłady
Przykłady zachowań mobbingowych mogą być bardzo zróżnicowane:
| Sytuacja | Forma mobbingu | Kierunek | Skutki dla ofiary |
|---|---|---|---|
| Publiczne ośmieszanie pracownika przez przełożonego podczas spotkań zespołu | Mobbing bezpośredni, psychiczny, społeczny | Pochyły (przełożony → podwładny) | Obniżenie poczucia własnej wartości, izolacja w zespole, stres |
| Systematyczne ignorowanie i izolowanie nowego pracownika (przez współpracowników i przełożonego), brak informacji o projektach i spotkaniach | Miękki mobbing, mobbing organizacyjny, społeczny | Pochyły i poziomy (przełożony + współpracownicy → ofiara) | Frustracja, poczucie wykluczenia, obniżona efektywność pracy |
| Przydzielanie zadań sprzecznych, poniżej kompetencji, niemożliwych do wykonania | Mobbing bezpośredni lub miękki, organizacyjny, psychiczny | Pochyły (przełożony → podwładny) | Stres, spadek motywacji, ryzyko wypalenia zawodowego |
| Rozpowszechnianie plotek i podważanie kompetencji pracownika | Mobbing psychiczny, społeczny (bezpośredni lub miękki) | Poziomy (współpracownicy → ofiara) | Izolacja, utrata reputacji, stres, obniżenie poczucia własnej wartości |
| Nadmierna kontrola i karanie za drobne uchybienia, traktowanie innych łagodniej | Mobbing miękki lub bezpośredni, organizacyjny, psychiczny | Pochyły (przełożony → podwładny) | Lęk przed błędem, obniżone poczucie autonomii, przewlekły i silny stres |
W środowisku teatralnym, opisywanym jako "pop********e", dochodzi do skrajnych przypadków mobbingu, w tym przemocy fizycznej i psychicznej. Pracownicy opowiadają o wykręcaniu jąder przez przełożonych, poniżaniu, groźbach i dyskryminacji ze względu na płeć. W takich miejscach panuje zmowa milczenia i strach przed zgłaszaniem problemów.
Przykłady z życia zawodowego pokazują, jak destrukcyjny może być mobbing. W teatrze jedna z pracownic, po problemach z alkoholem spowodowanych natłokiem pracy, popełniła samobójstwo. Inny pracownik opowiada o fizycznej przemocy ze strony szefa-alkoholika, która doprowadziła go do depresji i myśli samobójczych. W innym przypadku reżyserzy traktowali pracowników technicznych z pogardą, używając wulgarnych określeń i lekceważąc ich pracę.
Niestety, w wielu przypadkach dyrekcja odwraca oczy od problemów, bagatelizuje je lub wręcz usprawiedliwia zachowania mobberów. Brak reakcji na przemoc psychiczną, fizyczną czy seksualną prowadzi do poczucia bezsilności i krzywdy u ofiar.
Skutki mobbingu
Mobbing w miejscu pracy prowadzi do wielowymiarowych skutków, wpływając negatywnie na zdrowie psychiczne i fizyczne pracownika. Osoby doświadczające mobbingu często cierpią na:
- Bóle głowy, żołądka, problemy ze snem.
- Napięcie, lęk, poczucie zagrożenia.
- Biegunki, rozstrój żołądka.
- Koszmary senne.
- Niską samoocenę, poczucie bezsilności, beznadziei.
- Obniżoną koncentrację i pamięć.
- Depresję, stany lękowe.
- Wypalenie zawodowe.
W skrajnych przypadkach mobbing może prowadzić do utraty zdrowia psychicznego, a nawet do samobójstwa.
Jak sobie radzić z mobbingiem?
Kluczowe jest rozpoznanie mobbingu i podjęcie odpowiednich kroków. Oto kilka wskazówek:
- Nazywaj to, co się dzieje: Zrozumienie, że doświadczasz mobbingu, to pierwszy krok do odzyskania kontroli.
- Dokumentuj: Zapisuj wszystkie incydenty, daty, miejsca, świadków.
- Szukaj wsparcia: Rozmawiaj z zaufanymi osobami, współpracownikami, przyjaciółmi, rodziną.
- Zgłaszaj problem: Skontaktuj się z działem HR, związkiem zawodowym lub odpowiednimi instytucjami.
- Zadbaj o siebie: Skorzystaj z pomocy psychologa lub psychoterapeuty, który pomoże Ci poradzić sobie ze skutkami mobbingu.
- Rozważ zmianę pracy: Czasami odejście z toksycznego środowiska jest najlepszym rozwiązaniem dla Twojego zdrowia i dobrostanu.
Pamiętaj, że nie jesteś sam/a. Istnieją organizacje i specjaliści, którzy mogą Ci pomóc w walce z mobbingiem.
Warto również pamiętać o znaczeniu zdrowego stylu życia, pasji i zainteresowań, które mogą stanowić bufor ochronny przed negatywnymi skutkami stresu i trudnych sytuacji w pracy.
tags: #alkoholik #szef #mobbing