Zatrudnianie osób pozbawionych wolności jest zagadnieniem złożonym, budzącym wiele emocji i dyskusji w przestrzeni publicznej. Choć przepisy prawne regulują tryb i zasady zatrudniania skazanych, warto przyjrzeć się bliżej celom, mechanizmom i potencjalnym korzyściom płynącym z tego procesu, a także wyzwaniom, które się z nim wiążą.
Podstawowym celem zatrudniania osób pozbawionych wolności powinno być przede wszystkim pozytywne oddziaływanie na ich postawy. Osiąganie zysku powinno być podporządkowane resocjalizacji. W celu tworzenia warunków do zatrudniania osób pozbawionych wolności oraz prowadzenia działalności gospodarczej mogą być tworzone przy zakładach karnych przywięzienne zakłady pracy. Przywięzienny zakład pracy może być utworzony i prowadzony jako przedsiębiorstwo państwowe, spółka akcyjna lub spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, w której Skarb Państwa lub państwowa osoba prawna ma więcej niż 50% udziałów albo akcji. Osoby pozbawione wolności muszą stanowić co najmniej 20% ogółu zatrudnionych w przywięziennym zakładzie pracy. Organem założycielskim przedsiębiorstwa zatrudniającego osoby skazane jest Minister Sprawiedliwości. Nadaje przedsiębiorstwu statut, zarządza łączenie i podział przedsiębiorstwa.
Podstawy prawne i mechanizmy zatrudnienia
Zatrudnianie osób pozbawionych wolności odbywa się w trybie i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu karnego wykonawczego i ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności. Dyrektor zakładu karnego kieruje skazanego do zatrudnienia odpłatnego w oparciu o wykaz stanowisk skazanych zatrudnionych odpłatnie przy pracach porządkowych oraz pomocniczych, sporządzany przez jednostki organizacyjne Służby Więziennej, umowę o zatrudnienie odpłatne skazanych, umowę o zatrudnienie odpłatne skazanych lub porozumienie dotyczące warunków zatrudnienia skazanych na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub umowy o pracę nakładczą. Na wniosek skazanego dyrektor zakładu karnego, w formie pisemnej, określa warunki zatrudnienia na podstawach wymienionych wcześniej. Wniosek skazanego powinien zawierać potwierdzenie przez pracodawcę zamiaru zawarcia umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub umowy o pracę nakładczą. Pisemna akceptacja warunków zatrudnienia przez skazanego, a także zatrudniającego, jest podstawą wyrażenia przez dyrektora zakładu karnego zgody na zatrudnienie skazanego na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub umowy o pracę nakładczą. Zgoda dotyczy zatrudnienia u konkretnego zatrudniającego i obowiązuje w okresie przebywania skazanego w zakładzie karnym, w którym została udzielona.
Istnieje możliwość zatrudnienia przez pracodawców zewnętrznych w ramach stosunku pracy lub innego, np. cywilnoprawnego. Jednakże ta opcja doznaje pewnych ograniczeń, bowiem skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności odbywający karę w zakładzie karnym typu zamkniętego może wykonywać pracę wyłącznie na terenie zakładu karnego. Skazanego zatrudnia się na podstawie skierowania do pracy albo umożliwia się skazanemu wykonywanie pracy zarobkowej w ramach umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy o pracę nakładczą lub na innej podstawie prawnej. Wykonywanie pracy przez skazanego może być odpłatne lub nieodpłatne. W pierwszej kolejności pracę zapewnia się osobom, które posiadają zasadzone renty alimentacyjne lub wobec nich prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Przy kierowaniu uwzględnia się, w miarę możliwości, zawód, wykształcenie, zainteresowania i potrzeby osobiste skazanego. Zdolność do pracy, rodzaj, warunki i czas pracy określa lekarz.
W stosunku do skazanych pracujących w zakresie nieuregulowanym Kodeksem karnym wykonawczym stosuje się przepisy prawa pracy, zaś do osób zatrudnionych na podstawie skierowania do pracy stosuje się tylko przepisy dotyczące czasu pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.
Wynagrodzenie i uprawnienia skazanych
Wynagrodzenie za pracę skazanego zatrudnionego na podstawie umowy o pracę pracodawca przekazuje wraz z listą płac do zakładu karnego, w którym skazany przebywa, w terminie do 10. dnia każdego miesiąca za miesiąc poprzedni. Wynagrodzenie za pracę skazanego, zatrudnionego na podstawie skierowania do pracy w oparciu o umowę o zatrudnienie skazanych, zatrudniający przekazuje wraz z listą płac do zakładu karnego, w którym przebywa skazany, w terminie określonym w umowie, nie później jednak niż do 10.
Coś więcej z wynagrodzenia za pracę przysługującego skazanemu potrąca się 7% na cele Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej oraz 51% na cele Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy. Z przypadającego skazanemu wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, wolne jest w każdym czasie od egzekucji 60%. Ponadto ze środków pieniężnych otrzymywanych przez skazanego, środki do wysokości jednego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników gromadzi się i zachowuje do przekazania skazanemu w chwili jego zwolnienia z zakładu karnego, z przeznaczeniem na przejazd do miejsca zamieszkania i na utrzymanie; ze środków tych nie prowadzi się egzekucji.
Dyrektor zakładu karnego przy skierowaniu skazanego do pracy powiadamia zatrudniającego o przewidywanym terminie nabycia przez skazanego prawa do zwolnienia od pracy. Skazanemu zatrudnionemu odpłatnie na podstawie skierowania do pracy lub umowy o pracę nakładczą przysługuje po roku nieprzerwanej pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, zwolnienie od pracy przez okres 14 dni roboczych, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, a skazanemu zatrudnionemu nieodpłatnie - 14 dni zwolnienia od pracy, bez prawa do wynagrodzenia. Urlopu wypoczynkowego przysługującego skazanemu zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę udziela pracodawca. O urlopie wypoczynkowym pracodawca powiadamia dyrektora zakładu karnego najpóźniej w terminie 14 dni przed jego planowanym rozpoczęciem, chyba że jest to urlop na żądanie.
Okresy pracy, za którą przysługuje wynagrodzenie, wykonywanej przez skazanego w czasie odbywania kary pozbawienia wolności są okresami składkowymi na zasadach określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Skazany zwalniany z zakładu karnego, zatrudniany w czasie odbywania kary pozbawienia wolności na podstawie skierowania do pracy, otrzymuje zaświadczenie o wykonywaniu pracy.
Za zatrudnionego nie ma obowiązku odprowadzania składki zdrowotnej, nie ma potrzeby wypłacania zasiłku chorobowego za okres przebywania skazanego na zwolnieniu lekarskim.
Zatrudnienie nieodpłatne i kara ograniczenia wolności
Skazani mogą być zatrudnieni nieodpłatnie w przypadkach i na warunkach określonych w przepisach prawa. Za prace porządkowe oraz pomocnicze wykonywane na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej lub za prace porządkowe na rzecz samorządu terytorialnego, w wymiarze nieprzekraczającym 90 godzin miesięcznie, wynagrodzenie skazanemu nie przysługuje. Za pisemną zgodą lub wniosek dyrektor może zezwolić skazanemu na nieodpłatne zatrudnienie przy pracach publicznych na rzecz organów administracji publicznej, przy pracach wykonywanych na cele charytatywne, przy pracach wykonywanych na rzecz organizacji pożytku publicznego lub przy pracach porządkowych i pomocniczych wykonywanych na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej. W celu przyuczenia do wykonywania pracy skazanemu, za jego pisemną zgodą, można zezwolić na wykonywanie nieodpłatnej pracy w przywięziennych zakładach pracy, przez okres nie dłuższy niż 1 miesiąc.
Wykonanie kary ograniczenia wolności może polegać na nieodpłatnej, kontrolowanej pracy skazanego na cele społeczne albo potrąceniu od 10 do 25 procent wynagrodzenia na wybrany przez sąd cel społeczny. Kara ograniczenia wolności trwa najkrócej 1 miesiąc, najdłużej 2 lata. Nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne jest wykonywana w wymiarze od 20 do 40 godzin w stosunku miesięcznym. Wykonuje się ją w miejscu stałego pobytu lub zatrudnienia skazanego albo w niewielkiej odległości od tego miejsca, chyba że ważne względy przemawiają za wykonaniem tej kary w innym miejscu.
Nadzorem nad wykonaniem tego rodzaju kary oraz orzekaniem w sprawach z nią związanych zajmuje się sąd rejonowy, w okręgu którego kara jest lub ma być wykonywana. Czynnościami związanymi z organizacją i kontrolą wykonywania kary ograniczenia wolności zajmuje się sądowy kurator zawodowy.
Debata publiczna i perspektywy rozwoju
Debata publiczna na temat zatrudniania osób skazanych często koncentruje się na kwestiach bezpieczeństwa, kosztów i efektywności resocjalizacyjnej. Podkreśla się, że praca skazanych ma zadanie oddziaływać na nich i ma charakter resocjalizacyjno-wychowawczy. Jednakże wcześniej praca miała charakter represyjny, odstraszający. Pamiętać należy, że praca więźniów nie może być przyczynkiem do wzmożenia dolegliwości orzeczonej kary albo stanowić dodatkową karę.
Debata w NIK o resocjalizacji
Podkreśla się również znaczenie jakości i wysokości stosowanych nagród za postępy w resocjalizacji, z których najwyższymi są widzenie bez dozoru, a nawet opuszczenie zakładu karnego bez dozoru, na okres nieprzekraczający 14 dni. Zaznacza się, że w takim okresie stosowania nagród ważne jest monitorowanie rodziny skazanego, czy czas jest w rzeczywistości poświęcany najbliższej rodzinie, jakie są jego kontakty, czy nie są zaburzone np. przez społeczeństwo i media.
W kontekście debaty o zatrudnianiu skazanych, istotne jest również spojrzenie na rolę organizacji pozarządowych i pomoc społeczna. Podkreśla się potrzebę dobrego przygotowania sądu penitencjarnego do sprawy, bowiem organizacje społeczne gwarantują fachowe i na wysokim poziomie przygotowanie sprawy, zbadanie sytuacji więźnia przez człowieka z zewnątrz oraz badanie dokumentów penitencjarnych. Będzie to zatem wgląd społeczny, dokonywany przez organizacje społeczne, w wykonanie kary.
Pozytywna prognoza kryminologiczno-społeczna obejmuje takie okoliczności, jak: możliwość zatrudnienia, osiągania dochodów wystarczających na zaspokojenie materialnych i innych niezbędnych potrzeb rodziny skazanego, posiadanie przez skazanego kręgu osób godnych zaufania, na których wsparcie i pomoc może liczyć, którzy jednocześnie mogą pełnić funkcję kontroli społecznej i chronić go przed popełnieniem kolejnego przestępstwa. Idealnym stanem byłoby stworzenie sytuacji, żeby również środowisko, do którego skazany czasami powraca, rozumiało tę trudną sytuację.
Kierując się zasadą legalizmu, wyrażoną m.in. w Konstytucji RP (art. 7), obowiązkiem sądu jest sprawdzenie, czy prawne przesłanki są spełnione, nie tylko w aspekcie obiektywnym, lecz także pod względem oceny ryzyka, jego zminimalizowania oraz możliwości zaufania skazanemu.
Statystyki pokazują, że powszechność zatrudnienia skazanych wynosi około 51,7%. Odpłatnie pracowało 14 926 osadzonych, zaś nieodpłatnie 17 391. Zatem jak wygląda zatrudnianie osób skazanych, jakie przysługują im uprawnienia - to kluczowe pytania w tej debacie.
| Kategoria | Liczba osób |
|---|---|
| Średnio zatrudnionych osadzonych | 71 209 |
| W tym tymczasowo aresztowanych | 8 707 |
| W tym odbywających karę | 62 503 |
| Odpłatnie pracujących | 14 926 |
| Nieodpłatnie pracujących | 17 391 |
| Powszechność zatrudnienia (%) | 51,7% |
tags: #zatrudnianie #osob #skazanych #w #debacie #publicznej