Zawieranie umów, niezależnie od ich rodzaju, wiąże się z określonymi obowiązkami i prawami dla każdej ze stron. W przypadku umów o dzieło, kluczowe jest nie tylko samo wykonanie dzieła, ale również dotrzymanie terminów i dokonanie zapłaty. Co jednak w sytuacji, gdy wykonawca lub zamawiający dopuszcza się opóźnienia w spełnieniu świadczenia? Jakie konsekwencje prawne niesie za sobą takie opóźnienie, zwłaszcza w kontekście zapłaty wynagrodzenia i naliczania odsetek?
Opóźnienie w spełnieniu świadczenia powstaje, kiedy dłużnik nie spełnia świadczenia lub spełnia je w sposób nienależyty w określonym terminie, a jeśli termin ten nie został oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Co do zasady, jeżeli dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za taki stan rzeczy, dochodzi do opóźnienia w typie podstawowym. Jeżeli niewykonanie zobowiązania jest zawinione, mamy wówczas do czynienia z opóźnieniem kwalifikowanym, tj. ze zwłoką. Odróżnienie wspomnianych pojęć jest o tyle istotne, że jedynie zwłoka uprawnia do żądania odszkodowania.
Niezależnie od powyższego, w sytuacji, gdy przedmiotem umowy jest zobowiązanie pieniężne, wierzyciel w każdym wypadku ma prawo do odsetek umownych, a w ich braku - ustawowych. Umowa o dzieło ma tę istotną cechę, że zamawiający liczy nie tylko na wykonanie dzieła w określony sposób, lecz także w określonym czasie. Zdarzają się jednak sytuacje, w których przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem albo wykończeniem dzieła. Jak na takie opóźnienie może (a czasami nawet powinien) zareagować zamawiający?
Kwestię opóźnienia i zwłoki dłużnika oraz kar umownych i ustawowych regulują przepisy art. 471 i nast. Kodeksu cywilnego (dalej jako kc). Zgodnie z art. 471 kc dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Nie dotyczy to wypadku, kiedy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Aby móc mówić o opóźnieniu lub zwłoce, świadczenie powinno być możliwe do spełnienia, jego termin musi upłynąć, a także nie mogą zaistnieć przyczyny prawne usprawiedliwiające powstrzymanie się dłużnika od wykonania zobowiązania.
Opóźnienie a zwłoka dłużnika
Opóźnienie i zwłoka, mimo że często w mowie potocznej używane są jako synonimy, prawnie się od siebie różnią. Opóźnienie powstaje wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązania w ustalonym terminie, a jeżeli termin ten nie został oznaczony - niezwłocznie po wezwaniu wierzyciela, przy czym uchybienie to nie jest następstwem okoliczności zawinionych. Opóźnienie co do zasady nie pociąga za sobą odpowiedzialności odszkodowawczej. W sytuacji gdy dojdzie do opóźnienia w świadczeniu, wierzycielowi przysługuje roszczenie o wykonanie zobowiązania. Oprócz tego, jeżeli taka wierzytelność istnieje, wierzyciel może żądać jej potrącenia z wierzytelnością dłużnika, a także wymagać, aby świadczenie spełnił poręczyciel dłużnika - w wypadku jego ustanowienia. Dodatkowo, jeżeli do czynienia mamy ze świadczeniem pieniężnym, wierzyciel może dochodzić zapłaty odsetek za czas opóźnienia, nawet jeśli nie doszło do powstania szkody w jego majątku.
Jeżeli wierzycielem jest konsument, opóźnienie rodzi uprawnienie do odstąpienia od umowy.
Zwłoka, nazywana także opóźnieniem kwalifikowanym, ma miejsce w przypadku, gdy dłużnik nie spełnia świadczenia w ustalonym terminie, a jeśli terminu nie ustalono - niezwłocznie po wezwaniu wierzyciela, jednakże tutaj istotne jest, że dłużnik dopuścił się zawinionego uchybienia terminowi, za które ponosi odpowiedzialność. Dłużnikowi, aby popadł w zwłokę, należy móc przypisać winę nieumyślną w postaci niedbalstwa. Wierzyciel w takiej sytuacji, oprócz roszczenia do spełnienia świadczenia, może domagać się również naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Co więcej, w wypadku świadczenia pieniężnego wierzyciel ma prawo żądać odsetek za czas zwłoki, jak również odszkodowania w takim zakresie, w jakim szkoda przewyższa należne mu odsetki. W niektórych sytuacjach wierzyciel może domagać się, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, upoważnienia przez sąd do wykonania czynności na koszt dłużnika.
Co do zasady zwłoka nie daje wierzycielowi możliwości odstąpienia od umowy, jeżeli jednak brak spełnienia świadczenia w ustalonym terminie skutkuje utratą całkowicie lub w przeważającym stopniu znaczenia dla wierzyciela, może on:
- w dalszym ciągu dochodzić tego świadczenia i dodatkowo dochodzić odszkodowania za szkodę wynikłą ze zwłoki
- lub odmówić przyjęcia świadczenia i dochodzić odszkodowania w związku z brakiem wykonania zobowiązania.
Odsetki za opóźnienie w świadczeniu
Zgodnie z art. 481 § 1 kc, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Ustawodawca posługuje się pojęciem „opóźnienia”, jednakże z racji tego, że zwłoka jest postacią kwalifikowaną opóźnienia, również w przypadku jej wystąpienia wierzyciel ma prawo do odsetek. Jednocześnie przy zaistnieniu zwłoki, wierzyciel ma dodatkowo prawo do odszkodowania. Trzeba jednak pamiętać, że żądanie zapłacenia przez dłużnika odsetek niejako zamyka drogę do dochodzenia odszkodowania - odsetki pełnią funkcję odszkodowawczą. Jeśli jednak szkoda znacznie przewyższa należne odsetki, wierzyciel jest uprawniony dochodzić odszkodowania powyżej otrzymanej kwoty odsetkowej.
Odsetki oprócz odszkodowawczej pełnią również funkcję stymulującą, mającą na celu wywarcie na dłużniku presji do spełnienia świadczenia. Co istotne, ustawodawca nie zdecydował się na przesadne ograniczenia w tej materii. Wskazał jedynie, że jeśli stopa odsetek za opóźnienie nie była umownie oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jeśli jednak wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy. Dodatkowo maksymalna wysokość odsetek umownych nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie, zaś w wypadku, gdy ich wysokość przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.
Powyższe nie stoi jednak na przeszkodzie, aby odsetki przekroczyły sumę główną zobowiązania. Oznacza to, że owszem wierzyciel nie może narzucać wyższych odsetek niż te maksymalne, nie oznacza to jednak, że po określonym czasie dług wynikający z odsetek nie może przekroczyć nawet kilkukrotnie długu głównego.
Wytoczenie pozwu o zapłatę, w którym wierzyciel oznaczy wyłącznie kwotę długu głównego bez wskazania na odsetki, nie oznacza, że się ich zrzeka. W takiej sytuacji rolą sądu jest ich ustalenie lub oznaczenie dnia, od którego należy je wyliczyć.
Prawo do odsetek ulega przedawnieniu. Przyjmuje się, iż roszczenie o odsetki stanowi świadczenie jednorazowe, a upływ terminu przedawnienia roszczenia głównego wyznacza końcowy termin, od którego istnieje możliwość liczenia odsetek za opóźnienie. Wskutek powyższego wierzyciel może dochodzić roszczenia o odsetki nawet po przedawnieniu się roszczenia głównego. Należy w tym miejscu przytoczyć uchwałę Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2005 roku (sygn. akt: III CZP 42/04), w której sąd podkreślił, iż „ustanowiony w art. 118 kc termin przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe stosuje się do roszczeń o odsetki za opóźnienie także wtedy, gdy roszczenie główne ulega przedawnieniu w terminie określonym w art.
Opóźnienie a kara umowna
Możliwość ustanowienia w umowie tzw. kary umownej daje stronom art. 483 kc, zgodnie z którym w umowie można zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Instytucja kary umownej, tak jak odsetki, wiąże się z niewykonaniem lub nienależyłym wykonaniem świadczenia umownego. Jednakże w tym wypadku chodzi o zobowiązania niepieniężne, od których niemożliwe byłoby wyliczenie odsetek. Funkcją omawianej instytucji jest gwarancja prawidłowego i terminowego wykonania zobowiązania. Co istotne, karę umowną można zastrzec na wypadek naruszenia obowiązków ciążących na dłużniku, jednakże jej zastrzeżenie wobec wierzyciela jest już niemożliwe (wierzyciel popada w zwłokę, jeżeli uchyla się od przyjęcia świadczenia od dłużnika). W praktyce obrotu niejednokrotnie kary umowne zastrzegane są na wypadek naruszenia poszczególnych obowiązków, które same w sobie nie prowadzą bezpośrednio do zaspokojenia interesu wierzyciela.
Dłużnik nie może - bez zgody wierzyciela - zwolnić się ze zobowiązania przez zapłatę kary umownej.
Karę umowną można zastrzec wyłącznie pod postacią określonej sumy pieniężnej, przy czym nie zawsze musi ona być oznaczona jako konkretna kwota. Jej wysokość można uzależnić np. od liczby dni pozostawania w zwłoce lub wskazać na określony procent wartości świadczenia. Kara nie musi być zastrzegana w walucie polskiej, nie ma przeszkód, aby wskazać tu walutę obca. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 358 § 2 kc, wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna zastrzegają inaczej.
Podkreślenia wymaga, że kara umowna zastępuje odszkodowanie w rozumieniu art. 471 kc, zgodnie z którym dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Oznacza to, że jeśli dłużnik nie wykona zobowiązania, to w razie braku powstania szkody po stronie wierzyciela odpada konieczność zapłaty kary umownej.
Opóźnienie w umowie o dzieło
Umowa o dzieło jest umową rezultatu, która znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy strony chcą osiągnąć konkretny, określony efekt. Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. W przypadku umowy o dzieło zamawiający może, na podstawie art. 635 Kodeksu cywilnego, odstąpić od umowy o dzieło bez wyznaczania wykonawcy dodatkowego terminu na jej wykonanie. Przepis ten nie może być jednak interpretowany rozszerzająco, a uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługuje zamawiającemu, jeżeli opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w czasie umówionym. Co ważne, rozwiązania tego nie powinno się stosować w przypadku jedynie drobnego opóźnienia wykonawcy lub jako sposobu na rozwiązanie umowy.
W kodeksie cywilnym jest przepis 635, zgodnie z którym: Jeżeli przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w czasie umówionym, zamawiający może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła. Jest to przepis szczególny, ponieważ przewidujący możliwość odstąpienia w razie gdy zachodzi opóźnienie w umowie o dzieło. Jest to przepis nieprzewidziany dla innych umów. Zatem dotyczy on tylko opóźnienia w wykonaniu dzieła określonego w umowie o dzieło.
Możliwość odstąpienia nie jest jednak nieograniczona. Otóż aby zamawiający mógł odstąpić od umowy z powodu opóźnienia musi w pierwszym kroku sprawdzić jakie jest owe opóźnienie. Nie przy każdym bowiem opóźnieniu zamawiający może odstąpić od umowy. Odstąpienie od umowy o dzieło z powodu opóźnienia może nastąpić gdy opóźnienie to czyni nieprawdopodobnym ukończenie dzieła w czasie umówionym. Innymi słowy chodzi o sytuację, w której ukończenie dzieła w terminie jest bardzo mało realne.
Posłużę się przykładem orzeczenia, które precyzyjnie określa jaki rodzaj opóźnienia daje prawo do tego szczególnego odstąpienia:
Ocena nieprawdopodobieństwa ukończenia dzieła w terminie (art. 635 KC) powinna być dokonywana z uwzględnieniem racjonalnych przewidywań zamawiającego, opartych na informacjach uzyskanych z zachowaniem należytej staranności i lojalności (art. 354 KC), także od starannie i lojalnie działającego wykonawcy. Artykuł 635 KC obejmuje także sytuacje, w których ukończenie dzieła w terminie jest bardzo mało prawdopodobne.Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 9 maja 2019 r. IV CSK 498/18
Co istotne - gdy zamawiający decyduje się na skorzystanie z prawa odstąpienia w tych okolicznościach - to nie musi wyznaczać terminu dodatkowego na wykonanie dzieła. Zatem jeśli tylko nastąpi opóźnienie o powyższych cechach przy umowie o dzieło zamawiający może przystąpić do odstąpienia od umowy.
Odstąpienie - gdy zachodzi opóźnienie w umowie o dzieło, o którym mowa w przepisie 635 kc - może nastąpić jeszcze zanim termin na wykonanie działa nadszedł. Zamawiający może jednak zrobić to także po upływie terminu oddania dzieła. Na powyższe wskazuje sformułowanie „jeszcze przed upływem”, ponadto kwestia ta została także rozstrzygnięta w orzecznictwie:
Na podstawie art. 635 KC dopuszczalne jest odstąpienie zamawiającego od umowy o dzieło, także po upływie terminu do wykonania dzieła.Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 marca 2013 r. III CSK 216/12
Zatem w drugim kroku zweryfikuj termin, z perspektywy prawdopodobieństwa wykonania działa. Jeśli nadal wykonanie jest mało prawdopodobne - możesz przystąpić do kolejnego kroku, jakim jest złożenie stosownego oświadczenia.
W trzecim kroku - odstąpienie w umowie o dzieło, o którym mowa w art. 635 kc - wymaga złożenia stosownego oświadczenia, czyli tego o odstąpieniu od umowy. Co ważne - jak wskazałam powyżej - takie oświadczenie zamawiający może złożyć bez obowiązku wyznaczania przyjmującemu zamówienie dodatkowego terminu na wykonanie dzieła. Wystarczy zatem sformułowanie, którego przykład przedstawiam poniżej:
Działając w imieniu …., na podstawie art. 635 K.C., wobec znacznego opóźnienia wykonania dzieła, będącego przedmiotem Umowy nr ….. z dnia ….. oświadczam, iż odstępuję od ww. Umowy. Na dzień złożenia niniejszego oświadczenia przyjmujący zamówienie wykonał jedynie ………, zaś do końca wykonania Umowy pozostało tylko ……., dni/miesięcy co czyni wykończenie działa mało prawdopodobne w umówionym terminie.
Skutkiem takiego oświadczenia jest zwrot wzajemnych świadczeń. Oznacza to, że każda ze stron zwraca to, co otrzymała od drugiej. Jednakże oprócz obowiązku wzajemnych świadczeń zamawiający - odstępujący od umowy o dzieło na wskazanej podstawie - może domagać się naprawienia szkody. Jednak jest to możliwe gdy: przyjmujący zamówienie popadł w zwłokę, czyli ponosi odpowiedzialność za opóźnienie w wykonaniu dzieła oraz odszkodowanie dotyczy wysokości będącej następstwem nieuzyskania dzieła w terminie, czyli rozmiar tego odszkodowania ograniczony jest wysokością szkody wynikłej ze zwłoki.
Dodam, że na taką okoliczność można także w umowie przewidzieć karę umowna. Wtedy zapisujemy w umowie uprawnienie do kary umownej we wskazanej wysokości w związku z odstąpieniem od umowy z powodu rażącego opóźnienia się przez wykonawcę z wykonaniem dzieła. W takiej sytuacji zamawiający będzie mógł domagać się również kary umownej.
Wielokrotnie w praktyce pojawia się pytanie czy taki sposób odstąpienia jest możliwy także np. tylko od części umowy? Zdania są podzielone, jednak orzecznictwo skłania się w większości do orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 20.04.1995 r., w sprawie I ACr 95/101, zgodnie z którym dziełem jest końcowy rezultat o pełnej integralności elementów, zatem nie można odstąpić od części umowy o dzieło. Świadczenie w postaci wykonania dzieła według wielu orzeczeń sądowych nie jest świadczeniem, które można podzielić. To zaś oznacza, że można odstąpić - na opisywanej w tym wpisie podstawie - jedynie od całej umowy.
Opóźnienie w umowie o dzieło polegające na tym, że przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w czasie umówionym, daje zamawiającemu prawo do odstąpienia od umowy. Takie odstąpienie może nastąpić bez wyznaczenia dodatkowego terminu dodatkowego na wykonanie dzieła, a zamawiający może odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła. Skutkiem odstąpienia z powodu opóźnienia w umowie o dzieło jest obowiązek zwrotu wzajemnych świadczeń, ale także możliwość domagania się odszkodowania powstałego z powodu niedotrzymania terminu wykonania dzieła.
Podsumowanie
Opóźnienie w zapłacie wynagrodzenia lub wykonaniu dzieła w umowie o dzieło wiąże się z konsekwencjami prawnymi. W przypadku opóźnienia w zapłacie, wierzyciel może żądać odsetek ustawowych lub umownych. Jeżeli natomiast opóźnienie dotyczy wykonania dzieła, a jego skala sprawia, że ukończenie dzieła w terminie staje się nieprawdopodobne, zamawiający może odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu. W takich sytuacjach kluczowe jest dokładne zrozumienie przepisów Kodeksu cywilnego oraz właściwe udokumentowanie wszelkich działań.
Czym jest zlecenie zmiany? Podstawy umowy o roboty budowlane – wyjaśnienie
Niesłusznie wykonawca maszyny do ciasta żądał odszkodowania za poniesione straty, gdyż była ona zapasowa, a jej brak nie przerwał produkcji - orzekły sądy dwóch instancji. Powód nie wykazał wad umówionego dzieła ani wykonania go niezgodnie z umową. A co więcej, skoro umowa była ustna i nie zakreślała terminu odbioru, to także odsetki za opóźnienie nie mogą być naliczane - dodał sąd okręgowy. Strony w lipcu 2016 r. zawarły w formie ustnej umowę o dzieło, której przedmiotem było wykonanie przez pozwanego na rzecz powoda maszyny do produkcji sękaczy. Pozwany nie przedstawił powodowi oferty dotyczącej wykonania maszyny ani też strony nie prowadziły negocjacji, co do wysokości wynagrodzenia wykonawcy i terminu wykonania dzieła. Ostatecznie pozwany wykonał dzieło we wrześniu 2018 r. i wówczas przedstawił je do odbioru powodowi za 35 tys. Powód od umowy nie odstąpił, a jedynie domagał się wydania mu dzieła za zapłatą 10 tys. Gdy pozwany się na to nie zgodził, powód Daniel P. wystąpił z roszczeniem przeciwko Łukaszowi N. Wyrokiem z 25 sierpnia 2021 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach oddalił powództwo.
Sąd Rejonowy nie podzielił poglądu powoda, że strony ustaliły wynagrodzenie za wykonanie dzieła na 10 tys. zł, skoro pozwany - w świetle dowodów w postaci korespondencji elektronicznej stron - miał wykonać maszynę istotnie zmodyfikowaną i dużo bardziej nowoczesną aniżeli maszyna wykonana przez niego i wydana ojcu powoda w 2014 r. Sąd Rejonowy ocenił, że nie było też zasadne żądanie zapłaty powodowi przez pozwanego 30 tys. Od tego orzeczenia powód złożył apelację. Sąd okręgowy oddalił zarzuty wobec wyroku Sądu Rejonowego. Ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy sąd II instancji uznał za prawidłowe.
Co do poniesionych strat, to powód wyraźnie zaznaczył, że ta maszyna miała być zapasowa, co potwierdzają zeznania jego ojca. Nie miało więc to być dodatkowe urządzenie do produkcji, ale tylko na wypadek awarii. Według sądu - powód nie wykazał wad umówionego dzieła ani wykonania go niezgodnie z umową, a to jego obciąża ciężar dowodowy w tym zakresie. Z apelacji wynikało, że podstawą odstąpienia od umowy była regulacja art. 635 k.c., czyli opóźnienie pozwanego z wykonaniem dzieła i - według twierdzeń powoda - dokonał tego w pozwie, podczas gdy pozew złożono 19 lipca 2019 r., a dzieło zostało mu przedstawione do odebrania we wrześniu 2018 r. telefonicznie. I od tamtej pory go nie odebrał. Kwestionowanie przez powoda prawidłowości wykonania maszyny i jej wykonanie niezgodnie z umową, w sytuacji gdy nie wykazał jakie były dokładnie te uzgodnienia w tej części, jest pozbawione podstaw - orzekł sąd okręgowy.
tags: #umowa #o #dzielo #opoznienei #zaplaty #odsetki