Zatrudnianie osób niepełnosprawnych to ważny wyraz społecznej odpowiedzialności i realna szansa na wzbogacenie zespołu o wartościowych pracowników. W praktyce jednak wiąże się z szeregiem obowiązków i uprawnień określonych przepisami prawa pracy. W artykule wyjaśniamy, kto może być uznany za osobę niepełnosprawną, jakie przysługują jej uprawnienia oraz jakie wsparcie może otrzymać pracodawca.
Kto jest uznawany za osobę niepełnosprawną?
Zgodnie z ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, osobą niepełnosprawną jest osoba, której stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale bądź czasowo ogranicza zdolność w zakresie podejmowania pracy zawodowej, życia codziennego lub pełnienia ról społecznych.
Podstawą do uznania osoby za niepełnosprawną jest orzeczenie wydane przez powiatowy lub wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności lub orzeczenie lekarza orzecznika ZUS.
Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności przyznawane są przez powiatowe i wojewódzkie zespoły orzekające, a wyróżnia się trzy stopnie:
- Stopień lekki - dotyczy osób, u których stwierdzono obniżoną sprawność organizmu, utrudniającą wykonywanie pracy w porównaniu do osób o podobnych kwalifikacjach nieposiadających orzeczenia o niepełnosprawności; ograniczenia te można jednak zrekompensować za pomocą odpowiednich narzędzi, np. sprzętu ortopedycznego lub technicznych środków pomocniczych.
- Stopień umiarkowany - obejmuje osoby, które z powodu stanu zdrowia są niezdolne do pracy lub mogą pracować wyłącznie w warunkach chronionych; często wymagają one okresowego lub częściowego wsparcia ze strony innych osób w codziennym funkcjonowaniu.
- Stopień znaczny - odnosi się do osób, które są całkowicie niezdolne do pracy lub mogą pracować jedynie w warunkach pracy chronionej; w codziennym życiu potrzebują stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób.
W orzeczeniu często zawarte są też zalecenia dotyczące charakteru pracy (np. zakaz pracy na wysokości, pracy w nocy, potrzeba zatrudnienia w warunkach chronionych), które pracodawca ma obowiązek uwzględnić.
Czas pracy osoby niepełnosprawnej
Zasady dotyczące czasu pracy osób z niepełnosprawnościami określa ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Obowiązują następujące limity czasu pracy:
- Osoby ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności mogą pracować maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo.
- Osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności mogą pracować do 8 godzin dziennie i 40 godzin tygodniowo.
Ponadto, osoby z niepełnosprawnością nie mogą pracować w godzinach nadliczbowych ani w nocy.
Wspomnianych norm czasu pracy przy zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stosuje się do osób zatrudnionych przy pilnowaniu, a także gdy pracownik złoży pisemny wniosek, a lekarz medycyny pracy wyrazi na to pisemną zgodę.
Dodatkowe uprawnienia pracownicze
Osoby niepełnosprawne posiadają szereg dodatkowych uprawnień, które mają na celu ułatwienie im funkcjonowania na rynku pracy.
Dodatkowy urlop wypoczynkowy
Pracownikowi z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności przysługuje dodatkowe 10 dni roboczych urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym. Prawo do dodatkowego urlopu nabywa się po przepracowaniu roku od dnia uzyskania orzeczenia o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowy urlop nie przysługuje pracownikowi, który ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze wyższym niż 26 dni roboczych lub korzysta z dodatkowego urlopu na podstawie innych przepisów, jeżeli jego wymiar przekracza 10 dni roboczych.
Pierwszy dodatkowy urlop wypoczynkowy osoba niepełnosprawna, zaliczona do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, nabywa w całości (czyli w wymiarze 10 dni roboczych) - nawet jeżeli uzyska do niego prawo np. dopiero w grudniu danego roku.
Zwolnienie od pracy na cele rehabilitacyjne
Pracownik z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności może również korzystać ze zwolnień od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w celu:
- Uczestnictwa w turnusie rehabilitacyjnym - maksymalnie 21 dni roboczych w roku.
- Wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych, usprawniających lub uczestnictwa w zajęciach rehabilitacyjnych - jeśli nie mogą być przeprowadzone poza godzinami pracy.
W obu przypadkach pracodawca nie może odmówić udzielenia zwolnienia, o ile pracownik przedstawi stosowne zaświadczenie lekarskie lub skierowanie.
Zwolnienie od pracy w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy przysługuje bez ograniczenia liczbą dni.
Dodatkowa przerwa w pracy
Każdy pracownik posiadający orzeczenie o niepełnosprawności - niezależnie od jej stopnia - ma prawo do dodatkowej 15-minutowej przerwy w pracy. Przerwa ta przysługuje niezależnie od standardowej przerwy wynikającej z Kodeksu pracy i jest wliczana do czasu pracy. Jej celem jest umożliwienie pracownikowi odpoczynku lub skorzystania z gimnastyki usprawniającej - zgodnie z indywidualnymi potrzebami wynikającymi z jego stanu zdrowia.
Wynagrodzenie i dofinansowanie dla pracodawców
Pracownik niepełnosprawny nie może być dyskryminowany w zakresie wynagrodzenia - zarówno co do wysokości pensji, jak i warunków jej wypłaty. Skrócony czas pracy nie może wpływać na obniżenie wynagrodzenia miesięcznego, jeśli pracownik pracuje w pełnym wymiarze przewidzianym dla jego stopnia niepełnosprawności. Zatem osoba niepełnosprawna, która wykonuje pracę zgodnie z przepisowym limitem czasu, powinna otrzymać pełne wynagrodzenie ustalone dla danego stanowiska.
Pracodawcy decydujący się na zatrudnienie osoby niepełnosprawnej mogą ubiegać się o miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), o ile pracownicy ci znajdują się w ewidencji zatrudnionych osób niepełnosprawnych, prowadzonej przez PFRON.
Dofinansowanie przysługuje:
- Każdemu pracodawcy zatrudniającemu osobę niepełnosprawną.
- Pracodawcy prowadzącemu zakład pracy chronionej.
- Pracodawcy zatrudniającemu co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy przy osiągnięciu wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości co najmniej 6 proc.
- Pracodawcom, którzy nie posiadają zaległości w zobowiązaniach wobec Funduszu.
Dofinansowanie nie przysługuje za zatrudnienie niepełnosprawnego pracownika, jeżeli:
- Są zatrudnieni na umowy cywilnoprawne (np. umowa o dzieło, umowa zlecenie).
- Posiadają lekki lub umiarkowany stopień niepełnosprawności i mają ustalone prawo do emerytury.
- Są zatrudnieni w formie przewidującej wypłatę ich wynagrodzeń ze środków publicznych (jeśli część wynagrodzenia jest wypłacana ze środków publicznych, dofinansowanie może być wypłacane tylko do pozostałej części wynagrodzenia).
Wysokość miesięcznego dofinansowania zależy od:
- Wymiaru czasu pracy pracownika niepełnosprawnego (dofinansowanie jest proporcjonalne do wymiaru czasu pracy).
- Stopnia niepełnosprawności zatrudnionego (im wyższy stopień niepełnosprawności, tym wyższa kwota dofinansowania).
- Szczególnych schorzeń zatrudnionego (kwoty dofinansowania zwiększa się o 40% najniższego wynagrodzenia w przypadku osób niepełnosprawnych, w odniesieniu do których orzeczono: chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe, całościowe zaburzenia rozwojowe lub epilepsję oraz niewidomych).
- Typu pracodawcy, u którego niepełnosprawny jest zatrudniony (zakłady pracy chronionej otrzymują wyższe dofinansowanie niż firmy z otwartego rynku pracy).
Dofinansowanie z PFRON do miesięcznego wynagrodzenia pracownika niepełnosprawnego nie może być wyższe niż określony procent rzeczywistych kosztów płacy:
- 90% kosztów płacy - jeśli pracodawca nie prowadzi działalności gospodarczej (np. fundacja, stowarzyszenie, instytucja publiczna niebędąca jednostką budżetową).
- 75% kosztów płacy - jeśli pracodawca prowadzi działalność gospodarczą i podlega przepisom o pomocy publicznej.
Dostosowanie miejsca pracy
Pracodawca ma obowiązek dostosować stanowisko pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych. Zakres tych dostosowań zależy od rodzaju i stopnia niepełnosprawności, a także od zaleceń zawartych w orzeczeniu lub opinii lekarza medycyny pracy.
Dostosowanie może obejmować zarówno przestrzeń fizyczną, jak i organizację pracy, w tym m.in.:
- Zapewnienie odpowiedniego sprzętu biurowego (np. biurka o regulowanej wysokości, fotela ortopedycznego).
- Montaż udogodnień architektonicznych (np. pochylni, drzwi automatycznych, oznaczeń kontrastowych).
- Dopasowanie oprogramowania lub urządzeń wspomagających (np. powiększające lub mówiące narzędzia dla osób niewidomych i słabowidzących).
- Elastyczne godziny pracy, możliwość pracy zdalnej lub dodatkowe przerwy - jeśli wynikają z potrzeb zdrowotnych pracownika.
Pracodawca może ubiegać się o zwrot kosztów stworzenia lub dostosowania istniejących stanowisk pracy ze środków PFRON.
5 uprawnień pracowników z niepełnosprawnością
tags: #niepelnosprawni #zatrudnienie #chomkuj