Początki tworzenia tego typu jednostek w Polsce doszukiwać się można na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych z powodu wzrostu zagrożenia militarnego ze strony III Rzeszy oraz słabości gospodarki polskiej. Spowodowało to konieczność szukania taniego sposobu na zwiększenie możliwości obronnych naszego kraju. Pierwsze oddziały o charakterze terytorialnym sformowane zostały na terenie Śląska. Obrona Narodowa w tym regionie charakteryzowała się specyficzną oraz unikatową historią organizacji, dlatego warto poświecić jej klika słów. Już w 1929 roku w planie mobilizacyjnym „S” przewidziano stworzenie 8 batalionów rezerwowych przy pomocy 23 DP. Inicjatorem tej akcji był ówczesny ppłk Jan Jagmin-Sadowski, szef wydziału mobilizacyjnego w oddziale Sztabu Generalnego. Zadaniem tych pododdziałów było zabezpieczenie terenu Śląska oraz obrona go na spodziewanych kierunkach ataku nieprzyjaciela.
Geneza Obrony Narodowej
Do powstania i ewolucji Obrony Narodowej doszło z powodu dwóch podstawowych czynników: zwiększenia zagrożenia zewnętrznego oraz braku finansów na zwiększenie sił zbrojnych. Oddziały Obrony Narodowej miały być tańszą alternatywą dla regularnego wojska. Polsce brakowało uzbrojenia dla przeszkolonych rezerwistów, w związku z tym nie mogła tworzyć pełnowartościowych dywizji rezerwowych. Z drugiej strony w magazynach była nadwyżka uzbrojenia nieetatowych karabinów oraz pojawił się zapas starych modeli karabinów maszynowych (kończono wymianę na nowe wzory: rkm wz 28 i ckm wz 30). Gdyby wzmocniono w ten sposób dywizje piechoty, powstałby koszmar logistyczny z powodu odmiennej amunicji.
Ponieważ jednak sama piechota uzbrojona w broń lekką nie wystarczy do prowadzenia regularnych działań pojawiła się koncepcja użycia batalionów strzeleckich na dwa sposoby. Pierwszy sposób to osłona alarmowa regularnego wojska, które mogło w ten sposób zostać zluzowane do działań operacyjnych. Dlatego ON zostało zorganizowane w kompanie i bataliony w/g miejsca zamieszkania. Pozwalało to na osiągnięcie gotowości bojowej w kilka godzin. Zadaniem tych oddziałów było zluzować regularne pułki z zadania osłony granicy. Kalkulując na zimno sądzę, że straty w ich szeregach armia odczułaby mniej boleśnie niż strata wysuniętych posterunków pułków piechoty. Drugi sposób użycia to kompanie wartownicze, zwłaszcza na terenach o mniejszym odsetku ludności polskiej. Instytucje państwowe nie miały zaufania do mniejszości narodowych i chciały mieć na tych terenach uzbrojonych Polaków.
Aby sprawdzić w praktyce założenia tej koncepcji pod koniec 1936 roku postanowiono zorganizować 14 batalionów ON. Szkolenie zaplanowano od 11 stycznia 1937 i miało trwać 11 tygodni. Górnośląski Batalion ON w składzie 4 kompani: 11 pp w Tarnowskich Górach, 73 pp w Katowicach, 74 pp w Lublińcu, 75 pp w Chorzowie. Górski Batalion ON przy 2 psp w Sanoku. Jasnogórski Batalion ON przy 27 pp w Częstochowie. Karpacki Batalion ON przy 55 pp w Stryju. Lwowski Batalion ON przy 26 pp w Gródku Jagiellońskim. Mazowiecki Batalion ON przy 18 pp w Skierniewicach. Morski Batalion ON przy Marynarce Wojennej. Podhalański Batalion ON przy 1 pspodh w Nowym Sączu. Pomorski Batalion ON przy 66 pp w Chełmnie. Poznański Batalion ON przy 57 pp w Poznaniu. Śląski Batalion ON przy 3 psp w Bielski. Warszawski Batalion ON przy 32 pp w Modlinie. Wielkopolski Batalion ON przy III/55 pp w Rawiczu. Wileński Batalion ON przy 1 pp w Wilnie. Po zakończeniu szkolenia bataliony rozwiązano.
System zaplanowano z dużą elastycznością: Brygady mogły mieć wielkość od 2 do 6 batalionów, ilość kompani w batalionie mogła wahać się od 2 do 4 (Etat Nr 3 - Batalion ON - opisywał batalion z trzema kompaniami, zmiana ilości kompani miała prawdopodobnie wpływ na drużynę łączności). Podporządkowanie Obrony Narodowej od początku opierało się na DOK. Ich dowódcy mieli bezpośredni wpływ na lokalizacje w ramach swoich okręgów.
Rok 1937
Pierwsza fala tworzenia oddziałów ON nastąpiła na podstawie rozkazu Ministra Spraw Wojskowych L.dz. 1496/Org. tjn. z dnia 12 marca 1937 i wytycznych szefa Departamentu Piechoty MSW w sprawie organizacji jednostek ON z 12 czerwca 1937. Brygady organizowano na zagrożonych odcinkach granicznych DOK V, DOK VIII i Obszar Nadmorski oraz w miejscach, gdzie obawiano się czynnych wystąpień mniejszości narodowych. Odstępstwem jest Warszawska Brygada ON, której organizacja mogła mieć podłoże polityczne - walka z bezrobociem. Skład brygad (półbrygad) obejmował: dowództwo brygady, kompanię zwiadowców, kilka batalionów piechoty. Brygady ON w roku 1937: DOK I - Warszawska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). DOK V - Górnośląska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 6 batalionów). Śląsko-Cieszyńska Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). DOK VI - Lwowska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). Karpacka Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 2 bataliony). DOK VIII - Pomorska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 6 batalionów). DOK X - Podkarpacka Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 2 bataliony). Obszar Nadmorski - Morska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 4 bataliony). Ostatecznie w tej fazie zorganizowano 8 brygad i 29 batalionów (organizacja niektórych kompani przeciągnęła się do marca 1938).
Rok 1938
W 1938 roku zapadła decyzja o utworzeniu brygad ON w DOK II i DOK III. Z uwagi na trudności związane z brakiem dostatecznej liczby dyspozycyjnych rezerwistów oparto się głównie na młodzieży przedpoborowej oraz najstarszych rocznikach rezerwy. Ze względu na niską wartość bojową, w przypadku wojny przewidywano dla oddziałów zadania służby wartowniczej i ochrony. Po zajęciu Zaolzia w grudniu 1938 roku zapadła decyzja o utworzeniu kolejnego batalionu z siedzibą w Cieszynie. Brygady ON w roku 1938: DOK I - Warszawska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). DOK II - Wołyńska Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). DOK III - Dziśnieńska Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 2 bataliony). DOK V - Górnośląska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 6 batalionów). Śląsko-Cieszyńska Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony + 1 zaplanowany). DOK VI - Lwowska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 3 bataliony). Karpacka Półbrygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 2 bataliony). DOK VIII - Pomorska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 6 batalionów). DOK X - Podkarpacka Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 5 batalionów). Obszar Nadmorski - Morska Brygada Obrony Narodowej (dowództwo, oddział zwiadowców, 4 bataliony). Rozbudowa zamknęła się liczbą 10 brygad i 37 batalionów (+ jeden zaplanowany).
Rok 1939 - Rozbudowa
Kiedy w 1939 zagrożenie ze strony niemieckiej wzrosło oraz pojawiły się nadwyżki etatowego uzbrojenia nadszedł czas na zmiany koncepcji użycia batalionów. Trzeci sposób wykorzystano na Górnym Śląsku i na Pomorzu. Postanowiono użyć żołnierzy batalionów ON jako zalążki dla Batalionów Specjalnych. Etaty tych batalionów były zbliżone do etatów batalionów pułków piechoty. W ten sposób zaplanowano: 55 DP Rez. (zaplanowanej w składzie 201, 202 i 203 pp), Lądową Obronę Wybrzeża (razem 8 batalionów, w tym 6 z batalionów ON) oraz Grupę Forteczną Obszaru Warownego "Katowice" powstałą z Chorzowskiego Batalion ON. Te bataliony (oraz dowództwa brygad) w razie ogłoszenia mobilizacji były rozwiązywane, a ich skład osobowy wchodził do nowo tworzonych Batalionów Strzeleckich, uzupełnianych następnie rezerwistami z mobilizacji. W podobny sposób miał być wykorzystany 204 pp (w miejsce 202). Czwarty sposób to włączenie batalionów z południowej granicy do Brygad Górskich. Jednostki te tworzyła mozaika żołnierzy w służbie czynnej, żołnierzy ON (wpół zmobilizowanych) i rezerwistów (po mobilizacji). Obsadzono nimi granicę ze Słowacją. W ostatnich dniach Brygady te miały być wzmacniane nieetatowymi plutonami artylerii piechoty (65 mm działa), z terminem gotowości do 15 września. Piątym sposobem było tworzenie batalionów w wypadku nadmiaru rezerwistów i zapasów nieetatowej broni (np. 3 nowe bataliony Warszawskiej Brygady ON) bez specjalnych zadań, jako uzupełnienie dla dowódców Armii.
W dniu 27 IV 1939 wprowadzono nowe etaty. W bardzo krótkim czasie rozpoczęto tworzenie nowych batalionów. Nowe bataliony były tworzone, między innymi, wokół pojedynczej kompanii wydzielonej z już istniejącego batalionu. Jako przykładem posłużę się Żnińskim Batalionu ON opisanym w książce Pana Eligiusza Kwiatkowskiego: Zarodkiem batalionu była 3 (żnińska) kompania strzelecka Kcyńskiego Batalionu Obrony Narodowej. 8 maja do Żnina przybył major Wultański, mianowany na dowódcę batalionu. Mieszkanie, które wynajął stało się jednocześnie nieformalnym stanowiskiem dowodzenia. Dowódca batalionu otrzymał samochód zakupiony ze świadczeń społecznych. Dotychczasowa 3 kompania strzelecka Kcyńskiego bON została przeformowana na 1 kompanię karabinów maszynowych "Żnin". Batalion otrzymał 18 c.k.m wz. 14 "Hotchkiss" (niestety, mocno zużyte). 2 kompania k.m. powstała w Rogowie, a 3 w Janowcu. W/g relacji dowódcy plutonu 3 kompani, ppor. Kurka, każda drużyna plutonu strzeleckiego otrzymała nadetatowo stare r.k.m "Chauchat". Możliwe, że pozostałe kompanie też były podobnie zaopatrzone.
W okresie pokojowym Obrona Narodowa została zorganizowana w systemie brygad i półbrygad podporządkowanych do DOK oraz Obszaru Nadmorskiego. Na terenie DOK nr IX oddziałów ON nie utworzono. Każda brygada (4 lub więcej batalionów) i półbrygada (2 lub 3 bataliony) składała się z: dowództwa brygady, kompanii kolarzy (opcjonalnie), kilku batalionów piechoty.
Struktura organizacyjna batalionu ON typ III
Etat batalionu Obrony Narodowej typ III wprowadzony został na podstawie rozkazu L.dz. 1600/Tjn. szefa Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych z 27 kwietnia 1939 o utworzeniu nowych brygad ON oraz o zorganizowaniu nowych jednostek w istniejących brygadach ON. Do wybuchu II wojny światowej przeformowano 9 pododdziałów tego typu. Wszystkie, z wyjątkiem II Cieszyńskiego, zostały utworzone w roku 1937. Ich stany liczebne oraz uzbrojenie i wyposażenie było niemal równorzędne z czynnymi batalionami piechoty.
Struktura organizacyjna batalionu ON typ III obejmowała:
- A. Dowództwo batalionu
- B. Oddział zwiadowców
- C. Drużyna pionierów
- D. Pluton przeciwpancerny
- E. Działon moździerza
- F. 1-wsza kompania strzelecka
- G. 2-ga kompania strzelecka
- H. 3-cia kompania strzelecka
Bataliony ON typ III po ujęciu w planie mobilizacyjnym przezbrojone zostały w broń produkcji polskiej.
Szczegółowe zestawienie stanu osobowego i wyposażenia (Etat Typ III)
| Wyszczególnienie | Stan osobowy | Konie, środki przewozowe i sprzęt | Uzbrojenie |
|---|---|---|---|
| A. Dowództwo batalionu | |||
| 1. Dowódca batalionu | major służby stałej lub kontraktowej | 1 motocykl lub łazik | |
| 2. Poczet dowódcy | adiutant (oficer rezerwy), pisarz kanc. (podoficer rezerwy lub st. strzelec), obserwator (podoficer rezerwy), goniec (szeregowiec), kierowca samochodu (motocykla) (niższy funkcjonariusz państwowy) | 1 rower | 1 pistolet, 2 kbk, 1 rakietnica, 1 kbk |
| 3. Oddział łączności | dowódca oddziału (podoficer rezerwy), 4 podoficerów rezerwy (w tym pdf. sprzętowy), 10 szeregowców (w tym woźnica) | 2 konie taborowe pociągowe, 1 wóz dwukonny | 14 kbk |
| 4. Drużyna gospodarcza | sierżant-szef baonu (chorąży zawodowy), podoficer gospodarczy (podoficer rezerwy), 4 szeregowców (woźnice) | samochód półciężarowy lub ciężarowy, 8 koni taborowych pociągowych, 4 wozy dwukonne (w tym 2 amunicyjne, 1 bagażowy, 1 furażowy) | 4 kbk, 1 pistolet |
| 5. Lekarz batalionu | oficer rezerwy | patrol sanitarny (podoficer rezerwy, 6 szeregowców w tym 2 woźniców wozów sanitarnych), 4 konie taborowe pociągowe, 2 wozy dwukonne | 2 kbk |
| Razem dowództwo batalionu: | oficerowie służby stałej lub kontraktowej: 1, oficerowie rezerwy: 2, podoficerowie zawodowi: 1, podoficerowie rezerwy: 11, szeregowcy: 30, pracownicy kontraktowi lub państwowi: 1 | motocykl lub łazik: 1, samochód półciężarowy lub ciężarowy: 1, konie: 14, wozy: 7, rowery: 6 | kbk: 34, pistolety: 3, rakietnica: 1 |
| B. Oddział zwiadowców | dowódca oddziału (oficer rezerwy), zastępca dowódcy oddziału (podoficer rezerwy), 3 podoficerów rezerwy, 27 szeregowców | 1 rower, 30 rowerów | 1 pistolet, 30 kbk, 1 rakietnica |
| Razem oddział zwiadowców: | oficerowie rezerwy: 1, podoficerowie rezerwy: 4, szeregowcy: 27 | rowery: 32 | kbk: 31, pistolety: 1, rakietnice: 3 |
| C. Drużyna pionierów | 2 podoficerów rezerwy, 10 szeregowców | 2 konie taborowe pociągowe, 1 wóz taborowy dwukonny | 12 kbk |
| D. Pluton przeciwpancerny | oficerowie rezerwy: 1, podoficerowie zawodowi: 1, podoficerowie rezerwy: 8, szeregowcy: 21 | konie: 10, wozy: 2 | 2 działka ppanc, 28 kbk, 3 pistolety |
| E. Działon moździerza | podoficerowie rezerwy: 2, szeregowców: 7 | konie: 2, wóz dwukonny: 2 | 1 moździerz, 9 kbk |
| F. 1-wsza kompania strzelecka | Dowódca kompanii (kapitan służby stałej lub kontraktowej), poczet dowódcy (obserwator, zwiadowca, gońcy-kolarze, sekcja sanitarna), drużyna gospodarcza (sierżant-szef, podoficer broni i gazowy, podoficer gospodarczy, kucharze, woźnice), 3 drużyny strzeleckie (15 osobowe) | 1 motocykl lub łazik, 3 rowery, 2 konie taborowe pociągowe, kuchnia polowa, 6 koni taborowych pociągowych, 3 wozy dwukonne | 1 pistolet, 2 kbk, 1 rakietnica, 2 kbk, 3 kbk, 33 kbk, 12 kbk, 3 pistolety, 1 pistolet, 2 kbk, 1 c.k.m, 1 kbk, 1 kbk, 2 kbk, 1 kbk, 2 kbk |
| Razem 1-wsza kompania: | oficerów zawodowych: 1, oficerów rezerwy: 3, podoficerów zawodowych: 3, podoficerów rezerwy: 34, szeregowców: 150 | motocykl lub łazik: 0-1, konie: 14, wozy: 6, rowery: 4, kuchnia polowa: 1 | c.k.m: 2, kb: 102, kbk: 70, pistolety: 11, rakietnica: 1 |
| G. 2-ga kompania | jak 1-wsza | jak 1-wsza | jak 1-wsza |
| H. 3-cia kompania | jak 1-wsza | jak 1-wsza | jak 1-wsza |
| Razem batalion: | oficerów zawodowych: 4, oficerów rezerwy: 15, podoficerów zawodowych: 9, podoficerów rezerwy: 129, szeregowców: 545, pracowników kontraktowych lub państwowych: 1 | motocykl lub łazik: 0-4, samochód półciężarowy lub ciężarowy: 1, konie: 70, wozy: 29, rowery: 50, kuchnia polowa: 3 | armatka ppanc.: 3, c.k.m: 6, kb: 306, kbk: 324, pistolety: 40, rakietnica: 7 |
Uwagi: Nie wszystkie stanowiska mają określoną rangę. Wtedy opis ogranicza się do: oficer rezerwy, podoficer rezerwy, szeregowiec.
Etat batalionu Obrony Narodowej typ IV
Etat batalionu Obrony Narodowej typ IV wprowadzony został na podstawie rozkazu L.dz. 1600/Tjn. szefa Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych z 27 kwietnia 1939 o utworzeniu nowych brygad ON oraz o zorganizowaniu nowych jednostek w istniejących brygadach ON. Bataliony typu IV stanowiły największą część nowo formowanych brygad Obrony Narodowej. Każdy z nich składał się z trzech kompanii strzeleckich, plutonu zwiadowców-kolarzy, karabinów maszynowych oraz przeciwpancernego, drużyny łączności, pionierów i gospodarczej, działonu moździerzowego oraz sekcji sanitarnej. Stan ewidencyjny uzbrojenia w batalionach typu IV znacznie odbiegał od stanu etatowego. Pododdziały tego typu nie otrzymały armat przeciwpancernych i pistoletów (oficerowie rezerwy otrzymali karabinki) oraz hełmów.
Etat obejmował:
- 3 plutony strzeleckie
- Pluton karabinów maszynowych
- Pluton przeciwpancerny
- Drużyna łączności
- Drużyna pionierów
- Drużyna gospodarcza
- Działon moździerzowy
- Sekcja sanitarna
Na uzbrojeniu miały znaleźć się m.in.: 6 ciężkich karabinów maszynowych (na ogół Hotchkiss wz. 14), 3 armaty przeciwpancerne wz. 36 oraz 1 moździerz piechoty wz. 31.
1 maja 1939 r. Dep. Piechoty MSWojsk. podjął decyzję o przydzieleniu broni maszynowej i amunicji batalionom ON na terenie Okręgu Korpusu Nr I, II, VI i X. Każdy batalion otrzymać miał 12 rkm Bergmann wz. 1915, 10.020 naboi do karabinów wz. 1898 i 3.600 naboi do rkm Bergmann wz. 1915. Każdy pluton strzelecki otrzymać miał jeden rkm.
Podległość pod względem mobilizacji materiałowej
Oddziały Obrony Narodowej były zaopatrywane z magazynów wojskowych. Każdy batalion miał jednostkę, która odpowiadała za zaopatrzenie. Żołnierze przechowywali w domach wyposażenie osobiste, bez broni. Broń z reguły była przechowywana w najbliższej jednostce. Oddziały podporządkowano dowódcom polowym. Poniższy opis określa początkowy stan. W miarę upływu dni podporządkowanie ulegało zmianom i może odbiegać od poniższych opisów.
Warszawska Brygada Obrony Narodowej
Brygada po mobilizacji została podporządkowana w całości (6 batalionów) Armii "Modlin". Bezpośrednio dowódcy Armii "Modlin" podlegały 3 bataliony "Warszawskie" (I, II i III Warszawski bON) oraz dowództwo i oddział zwiadowczy brygady wchodząc w skład zgrupowań: Zgrupowanie "Zegrze", Zgrupowanie "Płock", Zgrupowanie "Pułtusk", Przedmoście "Wyszogród". W szczególności: dowództwo brygady tworzyło dowództwo Zgrupowania "Zegrze" (spekulacja na podstawie osoby dowódcy), oddział zwiadowczy wszedł w skład Zgrupowania "Zegrze" (spekulacja). I Warszawski bON: 1 kompania: Przedmoście „Wyszogród”, po 8 IX kompania dołączyła do III/41 pp. Pozostałe: włączono w skład zgrupowania „Płock”, po 15 września podporządkowany dowódcy 20 DP. II Warszawski bON: batalion włączono w skład zgrupowanie „Zegrze”, po 15 IX podporządkowany dowódcy 20 DP. III Warszawski bON: batalion włączono w skład zgrupowania „Pułtusk”, po 8 IX batalion wszedł w skład 1 Pułku Obrony Pragi.
Pozostałe 3 bataliony podporządkowano od początku dowódcom WJ Armii "Modlin": 18 DP (Kurpiowski bON, w szczególności 3 kompania broniła granicy w składzie Oddziału Wydzielonego "Myszyniec"), 20 DP (II Mazurski Batalion ON, po 15 IX I Warszawski bON i II Warszawski bON), Nowogródzkiej BK (I Mazurski Batalion ON).
Wołyńska Półbrygada Obrony Narodowej
Brygada podporządkowana w całości (3 bataliony) Armii "Polesie" do służby wartowniczej i ochronnej na tyłach. Możliwe, że oddział zwiadowców jako skreślony w poprawkach do planu "W" został rozwiązany. W szczególności: Chełmski Batalion ON po 13 IX: w składzie ...
Czym jest pluton kompanii batalionu brygadowego?
Założenie organizacji Obrony Narodowej, polegające na zorganizowaniu ich w brygady i podległe im bataliony należy uznać za trafne. Udało się zmobilizować dobrze wyszkolony materiał żołnierski, pełnych zapału przeszkolonych rezerwistów. Wojsko Polskie zyskało oddziały lekko uzbrojonej piechoty, która gotowa była do wykonywania pomocniczych zadań bojowych na odcinkach mniej eksponowanych czy obrony punktów o ważnym znaczeniu, walki z dywersją oraz osłony mobilizacji. Główną zaletą tego rozwiązania było posiadanie przez bataliony własnych dowództw, które znały podległe im pododdziały, ich możliwości bojowe oraz potrzeby żołnierzy. Wadą tego systemu było niewątpliwie ustalenie, aż pięciu etatów, co jest kamyczkiem do ogródka ministerstwa. Nie było to uzasadnione.
tags: #etat #batalionu #obrony #narodowej