Nauczyciele w Polsce mają prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, potocznie nazywanego "trzynastką". Zasady nabywania i obliczania tego świadczenia regulowane są przez Kartę Nauczyciela (KN) oraz ustawę o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (u.d.w.r.p.).
Kto jest uprawniony do dodatkowego wynagrodzenia rocznego?
Zgodnie z art. 48 KN, prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego przysługuje nauczycielom zatrudnionym w:
- publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach, zakładach kształcenia oraz placówkach doskonalenia nauczycieli, działających na podstawie ustawy o systemie oświaty;
- zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich oraz rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych, działających na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich;
- publicznych kolegiach pracowników służb społecznych;
- publicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych, działających na podstawie ustawy o pomocy społecznej (dotyczy zatrudnionych przed 21 sierpnia 2003 r.).
Zakres podmiotowy Karty Nauczyciela, określający krąg podmiotów, do których ustawa ma zastosowanie, jest wyznaczany przez przepisy art. 1, art. 91a i art. 91b KN. Nauczyciele zatrudnieni u innych pracodawców mogą również być uprawnieni do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, ale na innej podstawie prawnej. Na przykład, nauczyciele zatrudnieni w urzędach organów administracji rządowej czy kuratoriach oświaty, posiadający kwalifikacje pedagogiczne, mogą otrzymywać "trzynastkę" na podstawie ustawy o służbie cywilnej.
Nabycie prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego
Podstawową zasadą nabywania prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego jest przepracowanie u danego pracodawcy co najmniej 6 miesięcy w roku kalendarzowym. Okres ten obejmuje czas od stycznia do grudnia danego roku.
Wysokość wynagrodzenia rocznego zależy od długości przepracowanego okresu:
- Pełna wysokość: przysługuje pracownikowi, który przepracował cały rok kalendarzowy u danego pracodawcy.
- Proporcjonalna wysokość: przysługuje pracownikowi, który przepracował co najmniej 6 miesięcy, ale nie cały rok kalendarzowy, w wysokości proporcjonalnej do okresu zatrudnienia.
Wyjątki od zasady 6 miesięcy
Istnieją sytuacje, w których pracownik nabywa prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, nawet jeśli nie przepracował wymaganych 6 miesięcy. Zgodnie z art. 2 ust. 3 u.d.w.r.p., wymóg przepracowania co najmniej 6 miesięcy nie jest konieczny w przypadku:
- nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem lub nauczycielem akademickim, zgodnie z organizacją pracy szkoły (szkoły wyższej);
- zatrudnienia pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający co najmniej trzy miesiące;
- powołania pracownika do czynnej służby wojskowej lub skierowania do odbycia służby zastępczej;
- rozwiązania stosunku pracy w związku z: przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową, rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne, przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem, likwidacją pracodawcy lub zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn niedotyczących pracownika, likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją;
- podjęcia zatrudnienia w wyniku przeniesienia służbowego, na podstawie powołania lub wyboru, w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy lub zmniejszeniem zatrudnienia z jego przyczyn, w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją, po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej lub po odbyciu służby zastępczej;
- korzystania przez nauczyciela lub nauczyciela akademickiego z urlopu wychowawczego, urlopu dla poratowania zdrowia, urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego;
- wygaśnięcia stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika.
Warto podkreślić, że katalog tych przypadków jest wyczerpujący i nie podlega wykładni rozszerzającej.
Pojęcie "okres przepracowany"
Kwestia tego, co dokładnie oznacza "okres przepracowany", bywa źródłem wątpliwości. Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach wielokrotnie podkreślał, że warunkiem nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego jest faktyczne (efektywne) przepracowanie u danego pracodawcy co najmniej 6 miesięcy w roku kalendarzowym.
Oznacza to, że okresy usprawiedliwionej nieobecności w pracy, takie jak pobieranie wynagrodzenia chorobowego czy zasiłku chorobowego, co do zasady nie wliczają się do 6-miesięcznego okresu przepracowanego. Do okresów nieprzepracowanych zalicza się zarówno okresy niepozostawania w stosunku pracy, jak i okresy usprawiedliwionej nieobecności w pracy, które nie są wymienione w art. 2 ust. 3 u.d.w.r.p.
Jednakże, w piśmiennictwie pojawiają się również poglądy odmienne, zgodnie z którymi "okres przepracowany" należy rozumieć jako okres pozostawania w zatrudnieniu. Ponadto, zgodnie z ustawą o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, do okresu wymaganego do uzyskania prawa do "trzynastki" wlicza się okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych.
Okres przepracowany w przypadku nauczycieli
W przypadku nauczycieli, szczególnie istotne są dwa wyjątki od zasady 6 miesięcy:
- Rozpoczęcie pracy w ciągu roku kalendarzowego zgodnie z organizacją pracy szkoły: Dotyczy to na przykład zatrudnienia od 1 września.
- Korzystanie z urlopu dla poratowania zdrowia.
Pojęcie "organizacja pracy szkoły" należy interpretować potocznie, jako ogół prac i warunków wykonywania czynności przez szkołę, zgodnie z ustalonym planem. Obejmuje to organizację roku szkolnego, zmianowość czy rozkład zajęć.
Ważna jest również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., która stanowi, że nauczyciel zwolniony od pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej, z prawem do wynagrodzenia, zachowuje prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego.
Podstawa prawna i obliczanie "trzynastki"
Podstawę prawną do ustalenia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego (trzynastki) stanowi ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5% sumy wynagrodzenia pracownika za dany rok kalendarzowy.
Wynagrodzenie roczne wypłaca się nie później niż w ciągu pierwszych trzech miesięcy roku kalendarzowego następującego po roku, za który przysługuje to świadczenie.
Kroki przy obliczaniu "trzynastki"
- Ustalenie zakładowego stażu pracy w jednostce.
- Określenie, czy pracownik spełnia warunek przepracowania co najmniej 6 miesięcy w roku kalendarzowym (z uwzględnieniem wyjątków).
- Obliczenie podstawy wymiaru wynagrodzenia rocznego.
- Wyliczenie wysokości "trzynastki" (8,5% podstawy).
Należy pamiętać, że praca w godzinach nadliczbowych zazwyczaj wlicza się do podstawy wymiaru "trzynastki".
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego a dodatkowe wynagrodzenie roczne
Ważnym wydarzeniem dla prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 lutego 2006 r. Trybunał stwierdził, że przepis wyłączający stosowanie ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym do niektórych pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie powołania (np. zastępcy wójta, sekretarza gminy) jest sprzeczny z Konstytucją, naruszając zasady sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa.
W związku z tym wyrokiem, od 1 marca 2006 r. utracił moc obowiązującą przepis wyłączający pewne grupy pracowników z prawa do "trzynastki". Oznacza to, że pracownicy zatrudnieni na podstawie powołania (np. powiatowy inspektor nadzoru budowlanego) również nabyli prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, a warunek efektywnego przepracowania co najmniej sześciu miesięcy nie musi być spełniony w ich przypadku.
Nagroda roczna za 2006 r. mogła być przyznawana proporcjonalnie od dnia 1 marca 2006 r. do 31 grudnia 2006 r., a pracownicy mieli możliwość dochodzenia odszkodowania.
tags: #dodatkowe #wynagrodzenie #roczne #1990