Umieszczenie bliskiej osoby w domu pomocy społecznej (DPS) to jedna z najtrudniejszych decyzji, jakie mogą stanąć przed rodziną. Często towarzyszy jej nie tylko ogromny ciężar emocjonalny, związany z poczuciem winy czy troską o los seniora, ale także poważne pytania natury finansowej. Wokół opłat za pobyt w DPS narosło wiele mitów i nieporozumień. Niektórzy są przekonani, że zawsze to dzieci muszą pokrywać koszty pobytu rodzica. Inni z kolei uważają, że wystarczy wykazać brak środków i obowiązek całkowicie spada na gminę.
Dom pomocy społecznej jest instytucją przeznaczoną dla osób, które z różnych powodów nie mogą funkcjonować samodzielnie i wymagają całodobowej opieki. Mogą to być seniorzy w podeszłym wieku, osoby przewlekle chore, osoby z niepełnosprawnościami czy pacjenci cierpiący na choroby otępienne, takie jak Alzheimer. Pobyt w DPS nie jest jednak darmowy. Jego koszty pokrywane są częściowo przez mieszkańca, a w określonych sytuacjach - przez jego rodzinę oraz gminę.
Warto na początku zaznaczyć, że koszt pobytu w DPS jest zazwyczaj wysoki i znacznie przewyższa przeciętną emeryturę czy rentę. Średnia stawka miesięczna waha się od 4 do 7 tysięcy złotych w zależności od standardu placówki i regionu kraju. 1 stycznia 2025 r. wzrosną kryteria dochodowe w pomocy społecznej. To ważny czynnik, od którego zależy to czy i ile osoby bliskie dopłacą do pobytu mieszkańca w domu pomocy społecznej.
Kto ponosi koszty pobytu w DPS?
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, pierwszym zobowiązanym do ponoszenia opłat jest sam mieszkaniec DPS. W praktyce oznacza to, że jego emerytura, renta czy inne dochody są przekazywane na pokrycie kosztów utrzymania. Ustawa przewiduje jednak zasadę ochrony minimalnych środków - pensjonariuszowi musi zostać 30 procent świadczenia, aby mógł on dysponować choćby niewielką sumą na własne potrzeby.
Jeżeli dochody mieszkańca nie pokrywają pełnego kosztu, do dopłaty zobowiązani są członkowie jego najbliższej rodziny - małżonek, zstępni (dzieci, wnuki), a w określonych sytuacjach także wstępni (rodzice, dziadkowie). W kręgu osób bliskich, które mogą być zobowiązane do uiszczania opłat, nie ma rodzeństwa, ciotek czy wujków.
Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej (art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej) w pierwszej kolejności ponosi mieszkaniec, w drugiej kolejności - małżonek, zstępni przed wstępnymi, zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2a. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić także inne osoby (np. na podstawie umowy). Wysokość opłaty ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.
Obowiązek alimentacyjny związany z ponoszeniem kosztów pobytu krewnego w domu pomocy społecznej obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a następnie zstępnych przed wstępnymi. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, to w pierwszej kolejności zobowiązanymi do ponoszenia opłat są zstępni w tym samym, najbliższym stopniu, przed zstępnymi w dalszym stopniu. Krewni w tym samym stopniu ponoszą koszty w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.
Organ powinien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt. Z żadnego przepisu ustawy, ani z innego przepisu funkcjonującego w systemie prawnym nie wynika, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie.
W sytuacji, gdy dowody z dokumentów poświadczają stan, w którym strona postępowania jest nieobecna, powinno to skierować organ do stosowania art 34 KPA, czyli do wystąpienia do Sądu z wnioskiem o wyznaczenie przedstawiciela dla osoby nieobecnej. Zadaniem kuratora jest przede wszystkim poszukiwanie osoby nieobecnej, a poza tym sprawowanie zwykłego zarządu jej majątkiem, a więc dokonywanie koniecznych czynności faktycznych i prawnych, mających na celu zachowanie majątku. Pominięcie tej regulacji prowadzi w swych skutkach do rozstrzygania o odpłatności z pominięciem jednej z osób obowiązanych, czyli z naruszeniem art 59 ust. 1 w zw. z art 61 ust. 1 pkt 2 PomSpołU.
Kryteria dochodowe i możliwość zwolnienia z opłat
Krewny dopłaca, jeżeli jego dochód przekracza 300% kryterium dochodowego ustalonego na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być jednak niższa niż 300% tego kryterium.
Aktualnie kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 776 zł, a dla osoby w rodzinie - 600 zł. Od 1 stycznia kwoty te będą wynosiły odpowiednio 1010 zł i 823 zł. 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej w 2025 r. to zatem 3030 zł, a dla osoby w rodzinie - 2469 zł.
Przykład: Pani Aldona osiąga miesięczny dochód w wysokości 2000 zł. Kwota 1400 zł (70% dochodu) nie wystarcza na pokrycie odpłatności za pobyt w gminnym domu opieki. Seniorka nie ma męża, ale żyje jej córka Izabela, która jest osobą samotną i osiąga miesięczny dochód w wysokości 3500 zł. Pani Izabela może zatem dopłacać do pobytu mamy, ale maksymalnie 1172 zł (3500-2328). Gdybyśmy takich obliczeń dokonali dla 2025 r., to możliwa kwota dopłaty będzie niższa (3500-3030=470 zł). Pamiętajmy, iż brakującą część pokrywa co do zasady gmina.
Ustawa przewiduje również możliwość zwolnienia danej osoby z opłaty, nawet po przekroczeniu limitu dochodowego, jeżeli istnieją ku temu uzasadnione podstawy. Zwolnienie z ponoszenia opłat ma charakter fakultatywny, a w przypadku braku uzasadnionego powodu do zwolnienia gminie przysługuje roszczenie zwrotne.
Istnieją dwie okoliczności, na skutek których można uchylić się od wnoszenia takiej opłaty. Zgodnie z art. 64 ustawy o pomocy społecznej, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
- wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
- występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
- małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
- osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
- osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
- osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
- osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Użyty w art. 64 ustawy o pomocy społecznej zwrot „w szczególności” oznacza, że określona w tym przepisie lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową. W związku z tym również inne usprawiedliwione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłaty.
Organ nie jest zatem ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia, co jednak nie oznacza dowolności w posługiwaniu się kryteriami decydującymi o rozstrzyganiu danej kategorii spraw. Zwolnienie nie powinno jednak nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych w komentowanym przepisie okoliczności dana osoba jest w stanie płacić za pobyt osoby bliskiej w placówce społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości określoną w art. 3 ustawy o pomocy społecznej, przerzuca bowiem na gminę i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich bliskich.
Organ powinien był przyjrzeć się m.in. czy doszło do rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych przez babcię, za której pobyt w DPS ma teraz płacić wnuk. W pierwszej kolejności omówię regulacje prawne, które obowiązują w przedstawionej kwestii.
Sytuacje szczególne i orzecznictwo sądowe
Polskie prawo uwzględnia niuanse związane z relacjami rodzinnymi i nie nakłada odpowiedzialności w sposób automatyczny. Jednym z najważniejszych kryteriów jest dochód. Drugim kryterium są okoliczności życiowe i relacje rodzinne. Obowiązek alimentacyjny, na którym opiera się prawo do żądania opłaty, zakłada istnienie więzi i moralnego obowiązku pomocy. Jeżeli dziecko może wykazać, że w dzieciństwie było porzucone, zaniedbywane, a rodzic uchylał się od swoich obowiązków, może to stanowić podstawę do uchylenia obowiązku dopłaty do DPS.
W przypadku, gdy można wykazać, że w dzieciństwie było się porzuconym, zaniedbywanym, a rodzic uchylał się od swoich obowiązków, może to stanowić podstawę do uchylenia obowiązku dopłaty do DPS. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 14 stycznia 2026 r. (sygn. akt II SA/Gd 862/25), można argumentować, że organy błędnie zbadały sprawę i zbyt pochopnie wydały decyzje nakładające na skarżącego obowiązek partycypowania w opłatach za pobyt babki w DPS. Sąd wyjaśnił, że obydwie decyzje zawierały uchybienia i nie mogły funkcjonować w porządku prawnym, dlatego zostały uchylone.
Sąd wskazał, że organy orzekające w sprawie naruszyły art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej przez brak pełnego ustalenia kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt matki skarżącej w DPS. Nie jest sporne w sprawie, że brak jest małżonka i wstępnych zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt matki skarżącej w DPS. W orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie przyjmuje się, że art. 61 ust. 1 ustawy zawiera krąg osób, w stosunku do których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki społecznej i jednocześnie wynika z niego kolejność, w jakiej wymienione podmioty ponoszą odpłatność za ten pobyt. Jednak o regule kolejności nie ma mowy w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych.
W sytuacji zatem, gdy występują w sprawie zstępni, którzy potencjalnie mogą być obciążeni kosztami opłat, to organ winien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty na pobyt. Osoby te powinny być zawiadamiane o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania. W przypadku, gdy organ chce za dany okres obciążyć daną osobę, musi znać sytuację dochodową wszystkich osób zobowiązanych, bo wtedy będzie wiadomo, kto i w jakiej wysokości może zostać obciążony opłatą.
W prezentowanej sytuacji warto powołać się na wyrok NSA z dnia 23.10.2018 r., który potwierdza, że lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową. W związku z tym również inne usprawiedliwione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłaty.
W przypadku niemożności pokrycia reszty kosztów przez rodzinę opłaty ponosi gmina. Można jednak ubiegać się o zwolnienie z części, a nawet z całości takich opłat, wnosząc odpowiedni wniosek.
Oprócz powyższej możliwości zwolnienia i wskazania, iż posiada Pan na utrzymaniu małoletnie dziecko i np. partnerkę, jest to Pana jedyne źródło dochodu, powinien Pan wskazać, iż przed Panem w kolejności znajdują się jeszcze dzieci babci, które również posiadają dobrą sytuację finansową - najlepiej wyłożyć ich kandydaturę na tacy - wskazując, gdzie pracują, ile zarabiają, jakie mają nieruchomości, ruchomości itp. Zasadą jest bowiem, iż DPS poszukuje w równej mierze odpłatności u wszystkich członków rodziny. Jeżeli któryś z nich będzie w stanie pokryć całość, to roszczenie zostaje spełnione. Może dojść także do proporcjonalnego obciążenia rodziny - wszystko zależy od stanu danej sprawy.
Co zrobić w opisanej sytuacji?
W pierwszej kolejności należy złożyć wniosek do gminy o zwolnienie z opłat, powołując się na przepisy ustawy o pomocy społecznej, w szczególności art. 61 i 64. We wniosku proszę uwzględnić następujące argumenty:
- Sytuacja materialna: Wskazać wysokość własnych dochodów, wydatków (np. alimenty na dziecko, koszty wynajmu mieszkania) oraz brak możliwości ponoszenia dodatkowych obciążeń finansowych bez uszczerbku dla zaspokojenia własnych potrzeb życiowych.
- Relacje rodzinne: Opisać brak kontaktu z babcią, zaniedbywanie obowiązków rodzinnych z jej strony w przeszłości, brak otrzymywania od niej wsparcia finansowego czy emocjonalnego. Można powołać się na przykłady rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych.
- Kolejność zobowiązanych: Wskazać, że w pierwszej kolejności do ponoszenia opłat zobowiązane są dzieci babci (w tym Pana ojciec), a dopiero w dalszej kolejności wnuki. Warto przedstawić sytuację finansową i rodzinną pozostałych dzieci babci, sugerując, że to one powinny w pierwszej kolejności zostać obciążone opłatą.
- Obowiązek alimentacyjny: Podkreślić, że obowiązek alimentacyjny ma charakter moralny i prawny, a jego podstawą są więzi rodzinne. W przypadku ich braku lub zerwania, można argumentować o braku podstaw do nałożenia obowiązku opłaty.
Ważne jest, aby do wniosku dołączyć wszelkie dokumenty potwierdzające Pana sytuację materialną i argumenty dotyczące relacji rodzinnych (np. pisma, zeznania świadków, jeśli są dostępne). Proponuję również skontaktować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie pomocy społecznej, który pomoże w przygotowaniu profesjonalnego wniosku i reprezentowaniu Pana przed organami gminy.
Jak wypełnić wniosek o wakacje od ZUS? Instrukcja krok po kroku!
Pamiętaj, że odmowa podpisania umowy przez osoby zobowiązane, w sytuacji gdy doszło do przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego i ustalenia dochodu osoby zobowiązanej, wysokość ich opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej ustalana jest w drodze decyzji administracyjnej z uwzględnieniem, że odpłatność mogą ponosić jedynie osoby, których dochód przekracza 300% kryterium dochodowego, i jednocześnie dochód osoby lub rodziny po potrąceniu opłaty nie może być niższy niż 300% kryterium dochodowego (art. 61 ust. 3). W sytuacji, gdy osoba zobowiązana nie zgodzi się na podpisanie umowy oraz na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego - Centrum wyda decyzję o odpłatności w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.
Zgodnie z art. 61 ust. 1 PomSpołU określa krąg osób, w stosunku do których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki społecznej i jednocześnie kolejność w jakiej wymienione podmioty ponoszą odpłatność za ten pobyt. Reguła kolejności nie ma znaczenia w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych. Każdy z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować ich może kryterium dochodowe.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1283; ost. zm. Dz.U. z 2024 r., poz. 858)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1021)
tags: #czy #wnuku #placa #za #dps